مرتضی آریانژاد، مدیر مؤسسه حیات وحش «هرموز»، شهرستان رودان در استان هرمزگان را یکی از مناطقی عنوان می‌کند که هر سال در آن تعارض میان خرس سیاه و انسان مشاهده می‌شود. به گفته او، این مؤسسه یکی از اولویت‌های کاری خود را حفاظت از خرس سیاه به‌عنوان نماد حیات وحش این استان قرار داده است: «ما در این مدت تلاش کردیم بررسی کنیم مشکل دقیقاً کجاست و چرا در رودان این سطح از تعارض را شاهد هستیم و در مقابل، در شهرستان بشاگرد چنین تعارضی وجود ندارد.»

آن‌ها پایش‌های مختلفی را در زیستگاه‌های خرس سیاه در هرمزگان انجام داده‌اند. بر اساس همین پایش‌ها به این نتیجه رسیده‌اند که کاهش تعارض در شهرستان بشاگرد به چند عامل برمی‌گردد: «در بشاگرد وسعت زیستگاه خرس سیاه بیشتر و زیستگاه به لحاظ غذای خرس غنی‌تر است، منابع غذایی و آبی بیشتری وجود دارد و فاصله زیستگاه با روستاها نیز زیاد است. غارهای خرس در بشاگرد فاصله قابل‌توجهی با روستاهایی دارند که مردم در آن‌ها ساکن هستند.»

در مقابلِ بشاگرد که زیستگاه مطلوبی برای خرس سیاه به شمار می‌آید، در رودان شرایط متفاوت است. معادن، که قدمت برخی از آن‌ها به ۴۰ تا ۵۰ سال پیش برمی‌گردد، بخش زیادی از زیستگاه خرس سیاه را تخریب کرده‌اند. علاوه بر این، خود زیستگاه نیز کوچک است: «زیستگاه خرس سیاه در رودان، مانند بشاگرد غنی نیست و پوشش گیاهی اندکی دارد. همین موضوع باعث شده منابع غذایی خرس کمتر باشد. در نتیجه، مناطقی که خرس در آن‌ها تردد می‌کند، فاصله زیادی با روستاها ندارد. وقتی این فاصله کم می‌شود و خرس نیز غذا در اختیار ندارد، به سمت روستاها می‌آید.»

به گفته این حفاظتگر، در گذشته میناب نیز یکی از زیستگاه‌های مهم خرس سیاه بود، اما با ساخت سد و زیر آب رفتن نخلستان‌های بزرگ، این زیستگاه هم از بین رفته است. در منطقه کوه زندان این شهرستان هم وضعیت مشابهی وجود دارد. مجموعه این عوامل باعث شده تعارض در این منطقه بحرانی باشد: «خرس سیاه معمولاً شکارگر یا گوشتخوار نیست؛ بیش از ۹۰ درصد رژیم غذایی آن گیاهخواری است، اما برخی از افراد این جمعیت‌ها به سمت گوشتخواری می‌روند و در مواردی به آغل دامداران حمله می‌کنند.»

چند سال قبل، حضور خرس سیاهی که به آغل گوسفندان در منطقه رودان صدمه می‌زد، خبرساز شد. در آن سال، این خرس با همکاری اداره کل محیط زیست زنده‌گیری و در زیستگاهی دورتر رهاسازی شد: «اگر آن زمان از قلاده‌های ردیاب استفاده می‌کردیم، مشخص می‌شد که آیا این خرس به همان منطقه بازمی‌گردد یا نه، اما ما فقط اقدام به زنده‌گیری، انتقال و رهاسازی در منطقه‌ای دیگر کردیم.»

یکی از استدلال‌های اداره کل حفاظت محیط زیست هرمزگان در آن سال برای استفاده نکردن از گردنبند ردیاب، به بی‌اعتمادی مردم محلی برمی‌گشت. آن‌ها می‌گفتند در صورت مشاهده خرس از سوی مردم، ممکن است این تصور به وجود آید که محیط زیست این خرس را از جای دیگری به رودان منتقل کرده است: «ما در آن مقطع گردنبند در اختیار نداشتیم. همچنین با توجه به اینکه خرس سیاه مانند پلنگ از روی خال قابل شناسایی نیست، پیشنهاد دادیم که لااقل یک پلاک روی گوش خرس نصب شود تا اگر دوباره مشاهده شد، بتوانیم تشخیص دهیم همان فرد قبلی است یا نه.»

آریانژاد استدلال ارائه‌شده از سوی مدیرکل حفاظت محیط زیست هرمزگان را قابل قبول نمی‌داند: «حرف ما این بود که نباید کار علمی و پژوهشی که هم به نفع خرس و هم به نفع جوامع محلی است، تحت تأثیر چنین ملاحظاتی قرار بگیرد. به نظرم این کار باید انجام می‌شد.»

سال گذشته، مؤسسه «هرموز» تصمیم گرفت در مناطقی که تعارض خرس با دامداران بالاست، آغل‌ها را مستحکم‌سازی کند: «بخشی از این کار با کمک مردم انجام شد و قرار شد بخش دیگری از آن نیز با همکاری اداره کل محیط زیست استان هرمزگان انجام شود. در مجموع شش آغل مستحکم‌سازی شدند و اداره کل نیز در این روند همکاری داشت.»

به گفته آریانژاد، چندی قبل خبری منتشر شد مبنی بر اینکه اداره کل محیط زیست استان قصد دارد در یکی از جزایر، پروژه‌ای برای پرورش آهو اجرا کند. نقدی که آن زمان گروهی از حفاظتگران مطرح کردند این بود که اولویت حفاظت در این استان چیست؛ آهو یا خرس سیاه؟ آن هم در حالی که خرس سیاه پس از یوزپلنگ، دومین گونه در معرض خطر انقراض کشور است: «پس از این نقدها، شاهد همکاری اداره کل حفاظت محیط زیست استان هرمزگان بودیم.»
مهم‌ترین همکاری‌ای که مؤسسه «هرموز» از اداره کل حفاظت محیط زیست استان هرمزگان درخواست کرد، استفاده از نیروی دو جوشکار بود تا هزینه جوشکاری کاهش یابد: «من خودم فنس و آهن را تهیه کردم و بخشی از هزینه‌ها نیز از سوی اداره کل تأمین شد. مستحکم‌سازی آغل‌ها را در روستای فاریاب انجام دادیم. این اقدام باعث شد خرس کمتر به سمت آغل‌ها بیاید و حضورش در روستا کمرنگ شود. حتی برای خرس یک سکوی تغذیه، مشابه آنچه در بسیاری از نقاط دنیا در زیستگاه‌ها انجام می‌شود، طراحی کردیم. به این ترتیب، در دوره‌های کمبود غذا، خرس به جای نزدیک شدن به آغل گوسفندان از این سکو برای تأمین غذا استفاده می‌کرد. با این حال، پس از مدتی باران آمد و دیگر نیازی به استفاده از سکو هم نبود.»

پس از حل مشکل فاریاب، آریانژاد سراغ روستای دیگری در این منطقه رفت تا تعارض را در آنجا کاهش دهد: «ما با اداره محیط زیست وارد مذاکره شدیم، اما روند کار به‌شدت درگیر بروکراسی شد. آن‌ها بهانه‌هایی مانند بارندگی، خرابی جاده یا حضور رئیس سازمان حفاظت محیط زیست در هرمزگان را مطرح می‌کردند. ما حتی اعلام کردیم هزینه جوشکار را خودمان تأمین می‌کنیم، اما هدف‌مان این بود که کار به شکل مشارکتی و با حضور اداره محیط زیست انجام شود. با این وجود، همکاری مؤثری شکل نگرفت.» سال گذشته در این منطقه، مرتضی آریانژاد و طاهر قدیریان با همکاری جوامع محلی نزدیک به هفت دربند ایجاد کردند تا با حبس آب و تغذیه زمین، بتوانند نخلستان‌ها را به‌عنوان منابع غذایی خرس احیا کنند. با این حال، به گفته آریانژاد، از آن زمان تاکنون حتی یک بار هم مسئولان اداره کل محیط زیست استان هرمزگان برای بازدید از این اقدام که در زمینه احیای نخلستان‌ها و کاهش تعارض انجام شده، به منطقه نرفته‌اند و برای این اقدامات ارزشی قائل نشده‌اند. حدود دو ماه قبل و با به نتیجه نرسیدن اقدامات برای حل تعارض، همسر یکی از کارگرانی که در ساخت و تقویت دربندها به آریانژاد کمک می‌کرد، هنگام جمع‌آوری آویشن، لاشه خرس را مشاهده کرد: «ما در منطقه برای مردم شغل ایجاد کرده بودیم و آن‌ها می‌دانستند که کار ما هم برای مردم است و هم برای خرس. این زن به واسطه همسرش از فعالیت‌های ما آگاه بود و موضوع را به او اطلاع داد. اگر با مردم کار نمی‌کردیم، شاید اصلاً از تلف شدن این خرس مطلع نمی‌شدیم و امکان پیگیری هم وجود نداشت.» به گفته آریانژاد، به طور میانگین هر سال یا یک سال در میان، یک خرس در رودان کشته می‌شود و اغلب این موارد نیز رسانه‌ای نمی‌شود: «گرچه مرگ هر خرس سیاه ضایعه‌ای برای حیات وحش ایران است، اما گزارش مردمی از لاشه خرس نشان می‌دهد که اعتمادسازی صورت گرفته است.»

خرس سیاه پس از یوزپلنگ، دومین اولویت حفاظتی حیات وحش کشور است، اما آریانژاد می‌گوید در این چند سال حتی یک ریال بودجه مشخص برای کاهش تعارض خرس سیاه اختصاص داده نشده است: «چرا خرس سیاه که نماد حیات وحش استان هرمزگان است، در اولویت این اداره کل قرار ندارد؟ ما در این سال‌ها با وجود حضور صنایع متعدد در بندرعباس، تلاش کردیم ارتباطاتی ایجاد کنیم، اما این ارتباطات شکل نمی‌گیرد. به نظر می‌رسد تمایل بر این است که ارتباط‌ها کنترل‌شده و محدود باشد. ما مشکلی با این موضوع نداریم، اما انتظار داریم در عمل، حتی در تأمین حداقل‌هایی مانند ۱۰ متر فنس یا دو جوشکار، دچار مشکل نباشیم.»

میثم قاسمی، معاون محیط طبیعی و تنوع زیستی استان هرمزگان، چندی پیش در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره علت تلف شدن یک خرس سیاه در منطقه رودان در روزهای اخیر گفته بود: «وضعیت لاشه به شکلی نبود که بتوانیم علت دقیق تلف شدن را مشخص کنیم، اما در این منطقه، تعارض میان خرس سیاه و جوامع محلی وجود دارد.»