خانه‌های کاهگلی که توسعه را معنا می‌کنند

از توسعه گردشگری ایران که سخن می‌گوییم، ذهن‌ها سراغ هتل‌های بزرگ، پروژه‌های کلان و ارقام میلیاردی سرمایه‌گذاری خارجی می‌رود. اما واقعیتی که کمتر دیده می‌شود این است که زنده‌ترین بخش گردشگری ایران این روزها، نه در برج‌های شیشه‌ای، بلکه در خانه‌های کاهگلی روستاها نفس می‌کشد.

نفسی که جنگ و قطعی اینترنت و وضعیت اقتصادی آن را به شماره انداخته است. بوم‌گردی‌ها این روزها آخرین سنگر زنده گردشگری ایران هستند. نه از بالا ساخته شدند و نه با دستور. از دل خانواده‌هایی بیرون آمدند که خانه قدیمی‌شان را احیا کردند، از دل زنانی که وارد چرخه درآمد شدند، از دل جوانانی که به‌جای مهاجرت ماندند و ریشه دواندند.

دومین جشنواره بوم‌گردی‌های ایران به میزبانی سمنان، بهانه‌ای است برای یک بازخوانی جدی. نه جشن، بلکه محک. بوم‌گردی در ایران از آن معدود تجربه‌های توسعه‌ای است که از پایین‌به‌بالا شکل گرفته – در کشوری که بیشتر پروژه‌های توسعه‌اش از بالا طراحی و به پایین تحمیل شده‌اند. همین یک ویژگی، آن را به الگویی کم‌نظیر تبدیل می‌کند. بوم‌گردی‌دار به گردشگر فقط تخت و غذا نمی‌فروشد. تجربه زیستن در یک اقلیم، یک فرهنگ و یک سبک زندگی را عرضه می‌کند. این تفاوت ظریف اما بنیادی است. اما این سنگر هم امروز بی‌دردسر نیست.

افزایش هزینه‌های نگهداری، دشواری دریافت مجوز، نبود حمایت بانکی، کاهش توان سفر مردم و افت گردشگر خارجی و داخلی اینها فشارهایی هستند که بسیاری از بوم‌گردی‌ها را در وضعیت شکننده‌ای قرار داده. از سوی دیگر، خطری نرم‌تر اما جدی‌تر هم وجود دارد. ورود نگاه صرفاً تجاری به این حوزه. جایی که «بوم» به دکوری برای کسب درآمد تبدیل می‌شود و روح اصلی ماجرا تهی می‌شود. اگر بوم‌گردی از پیوند عمیق با جامعه محلی جدا شود، دیگر بوم‌گردی نیست، یک مدل اقامت ارزان است با نمای روستایی.

در روزهایی که ایران به بازسازی سرمایه اجتماعی، حفظ زیست‌بوم‌ها و ایجاد امید در مناطق محروم نیاز دارد، بوم‌گردی‌ها می‌توانند فراتر از یک فعالیت اقتصادی عمل کنند. این خانه‌های کوچک، در واقع بستری برای گفت‌وگو، مشارکت و حفاظت از میراث طبیعی و فرهنگی‌اند. تاب‌آوری اجتماعی را نمی‌توان در وزارتخانه‌ها ساخت، در همین حیاط‌های ساده ساخته می‌شود. دومین جشنواره بوم‌گردی‌ها به میزبانی سمنان اگر بخواهد چیزی بیش از ویترین باشد، باید محلی شود برای شنیدن صدای کسانی که سال‌هاست با کمترین امکانات، بار حفظ بخشی از فرهنگ و حیات روستاهای ایران را بر دوش کشیده‌اند. آن‌ها برنامه نداشتند، بودجه نداشتند، پشتیبانی نداشتند، اما ماندند.

در پایان، نمی‌توان از بوم‌گردی ایران نوشت و نامی از «رضا بهرامی» نبرد. فعال گردشگری پرتلاشی که در برگزاری نخستین جشنواره بوم‌گردی‌ها در کرمان نقشی جدی داشت و سال گذشته نابهنگام از میان ما رفت. او باورداشت توسعه از دل مردم معنا پیدا می‌کند و همین باور را با تمام وجود زیست. دومین جشنواره، بدون او برگزار می‌شود. اما آنچه او دنبالش بود، هنوز در همان خانه‌های کاهگلی جاری است.