تهران؛ آرمان‌شهر و ویران‌شهر

هفته تهران یادآور دوباره نقش شهر تهران، زادگاهم و شهری که به آن تعلق دارم، و بهانه‌ای است برای پرسش دوباره اینکه این شهر جذاب و افسونگر و درعین‌حال پرتنش و بیمار، در کجا ایستاده است. شهر تهران اکنون متولیان و مدعیان بسیاری دارد؛ بسیاری شاید در آن ریشه نداشته باشند، ولی این شهر بخشی از هویت کاری و زندگی و اقتصاد آن‌هاست. هفته تهران، با برگزاری برنامه‌های مختلفی برای بزرگداشت و پررنگ کردن ویژگی‌های آن، بخش‌های روشن این شهر جذاب را به نمایش می‌گذارد. تورها و برنامه‌های فرهنگی‌هنری متعدد، نه‌فقط در این هفته که در چند ماه گذشته، برای بزرگداشت سرمایه‌ها و میراث‌های این شهر برگزار شده‌اند.

از سوی دیگر، آلودگی‌هایی که گاهی راه نفس را می‌گیرد، ترافیکی که به کابوس تبدیل می‌شود، درختان و باغات خشک‌شده، بناها و بافت‌های ارزشمندی که تخریب و با برج‌ها و کاربری‌های تجاری جایگزین می‌شوند و قطع آب و برق، یادآور ابعاد تاریک و فرایندهایی است که آن را نابود کرده و می‌کنند. تهران در آنِ واحد هم آرمان‌شهر و هم ویران‌شهر است؛ شهری که به‌نوعی ویترین بین‌المللی و «سر» ایران است. به‌عنوان یک شهرساز و معمار، نگریستن به هرآنچه برای آن تصمیم گرفته می‌شود و در حال اقدام است و به برنامه‌هایی که در حال اجرا و یا در دست اجرا هستند، تصاویر گاه دهشتناکی از آنچه این شهر دوست‌داشتنی به سوی آن پیش می‌رود، در ذهن متبادر می‌کند.

این هفته سرشار از وقایعی برای بزرگداشت هویت و تاریخ آن است؛ از بازدیدهای رایگان موزه‌ها تا نشست‌های تخصصی و برنامه‌های تجمع شبانه. اما آیا این جشن‌ها قرار است ما را از تفکر درباره آنچه سر آن آمده و می‌آید، دور کنند؟ خشک کردن و قطع درختان و نابودی پارک‌هایی که بخشی از کمربند سبز شهر بوده‌اند، به زیرزمین بردن فضاهای عمومی و ایجاد کاربری‌های تجاری و احتمالاً مسکونی، اعطای تراکم مازاد و بارگذاری هرچه بیشتر اطراف ایستگاه‌های مترو، آن‌هم در شرایطی که این شهر سال‌هاست از ظرفیت زیست‌محیطی خود فراتر رفته است، و مصوباتی مانند افزایش تراکم محلاتی مانند «شهرک غرب»، همه بخش‌هایی از طرح‌های در حال اجرا و آینده برای تهران، چه به‌صورت اقدامات عملی و چه بخشی از طرح جامع در حال بازنگری، هستند. این‌ها این سؤال را مطرح می‌کنند که آیا تبعات زیستی و تأثیرات آن‌ها بر زیست‌پذیری شهر تهران و تأثیر آن بر سلامت شهروندان و توسعه پایدار و حفظ ارزش‌های تاریخی‌هویتی شهر مطالعه شده است؟ آیا زیرساخت‌های شهر تهران ظرفیت تحمل و پاسخگویی به این فشارهای مضاعف را دارند؟

هرچند برنامه‌هایی مانند زیرزمین بردن بخش‌هایی از شهر، به‌خاطر تأمین پناهگاه در شرایط جنگی، و افزایش تراکم، به‌عنوان اقدامی جبرانی برای شرایط جنگی، مطرح شده‌اند، اما ممکن است تبعات منفی بسیاری از این اقدامات (اگر به‌صورت کنترل‌نشده و با مطالعه دقیق تبعات این تصمیم‌ها صورت نگیرند)، بسیار بیشتر از منافع آن‌ها باشد. به نظر می‌رسد ابراز نگرانی گروه‌های صنفی و متخصص مانند «جامعه مهندسان شهرساز» نیز نتوانسته به روند طرح‌های ویرانگری مانند محوریت طرح جامع آینده شهر تهران بر نسخه‌ای خاص از TOD با افزایش بار تراکمی غیرمنطقی آن بر شهر تهران پایان دهد.

زیست‌پذیری یکی از چالش‌های اصلی برای شهر تهران و شهروندان آن است. از سوی دیگر، برگزاری مراسمی مانند «ماه هنر» و هفته تهران و برنامه‌های متعدد گردشگری تهران نشان می‌دهد که بزرگان، شهروندان و حتی بازدیدکنندگان در جست‌وجوی هویت و تاریخ هستند و کسب درآمد از آن‌ها بخش مهمی از اقتصاد این شهر است. بااین‌حال، به قول آقای «وحید شهاب» در مصاحبه با «ایسنا»، باید پرسید ما برای حفاظت از ارزش‌های این شهر چه کرده‌ایم؟

سال گذشته در همایشی در شهر ملبورن شرکت کردم که با دعوت از متخصصان و دست‌اندرکاران توسعه و طراحی شهر و نمایندگان مردم، درباره آینده شهر ملبورن و جهت‌گیری آینده آن در یک فرایند مشارکتی با حضور حدود ۱۲۰۰ نفر تصمیم گرفته شد. پیشنهاد مشخص من برگزاری یک رویداد تخصصی با به‌کارگیری عقل جمعی است تا بازنگری طرح جامع تهران، همراه با نیازسنجی و آسیب‌شناسی واقع‌گرایانه و به نفع مردم و در راستای زیست‌پذیری، ایمنی و پایداری شهر تهران، انجام گیرد.