دانش مهندسی در ایجاد و قرارگیری شهر تاریخی بیشاپور

موقعیت جغرافیایی و مکانی در هر دوره تأثیر زیادی بر روی ایجاد شهرها و شکل‌گیری آن‌ها در دوران تاریخی در کشور ایران داشته است. دیدگاه‌های حفاظتی، دفاعی، امنیتی و موقعیت‌های جغرافیایی، اولویت‌های تشکیل شهرها را فراهم می‌ساخت. مقتضیات فنی، اجتماعی و سیاسی از دیگر نگاه‌های شکل‌گیری شهرهای تاریخی است. از طرف دیگر، ساخت شهرها نشانه‌ای از استقلال و شکوه پادشاهان بوده و اقدام جسورانه‌ای محسوب می‌گردیده است. ساخت شهرهای تاریخی با عظمت و شکوه خاص و بناهای ایجادشده در آن با معماری‌های ویژه و نوآور، از برتری‌های مهم پادشاه برای نشان دادن قدرت به دشمن بوده است. در ساخت و تکمیل شهرها، کوه‌ها، دشت‌ها، رودها و غارها نیز تأثیرگذار بوده‌اند. کوه به‌عنوان یک عامل دفاعی و حفاظتی مؤثر و رودخانه‌ها و چشمه‌ها به جهت تأمین نیازهای آبی، از تأثیرگذارترین عوامل ساخت شهرها بوده‌اند. نزدیکی کوه‌ها به محل احداث شهرها هم جهت استفاده به‌عنوان معدن سنگ نیز از عوامل تأثیرگذار بوده و بقایای تراش سنگ‌ها و جداشدگی قالب‌های بزرگ سنگ، از نشانه‌های وجود معادن سنگ است. نگاه‌های فنی به زمین‌های در نظر گرفته‌شده برای ساخت شهرها، شیب‌بندی‌ها و پستی‌وبلندی‌های طبیعی زمین نیز از دیگر نگاه‌های ساخت این‌گونه شهرها بوده است.

شهر تاریخی بیشاپور به‌صورت مستطیل‌شکل ایجاد شده و از طرف شمال‌شرق به‌وسیله عامل طبیعی کوه، از سمت شمال‌غرب به‌وسیله رودخانه و از طرف جنوب‌غرب و جنوب‌شرق به‌وسیله خندق که یک عامل دفاعی و ساختار دست‌ساز انسانی محسوب می‌گردد، تشکیل شده است. استفاده از خیابان‌های متقاطع و چهارگوش بودن شهر، نشان‌دهنده اندیشه‌های مبتنی بر علوم ریاضی و مهندسی‌شده در شهرسازی شهر تاریخی بیشاپور است.

براساس کتیبه موجود در روی یکی از ستون‌های یادبود شهر تاریخی بیشاپور، این شهر در سال ۲۶۴، به نظارت و اجرای شخصی از اهالی حران سوریه امروزی به نام «اَفسای» ساخته شده است. ارگ حکومتی در سمت شرقی است و دارای بناهایی شامل بنای منسوب به «کاخ والرین»، «ایوان موزائیک»، «تالار تشریفات»، «حیاط موزائیک» و «معبد آناهیتا» است که بخش اعظم کاوش‌های این شهر در همین قسمت انجام گرفته است. بناها همه دارای فن و فنون مهندسی و تقارن‌های ساختاری و تناسب‌بندی عددی هستند که شگفتانه‌های معماری را رقم زده است. تالار تشریفات با ۴ ایوان، ۶۴ طاقچه چلیپایی‌شکل و تقارن‌های برابر، سقف بدون ستون دارد و معبد آناهیتا دارای طراحی پیچیده با سیستم آبرسانی از رودخانه شاپور است که نشان‌دهنده مهندسی خاص در این بنا است. این معبد با اضلاع ۱۴ متری تشکیل یک مکعب مربع را داده و ۶ متر پایین‌تر از سطح شهر قرار گرفته است. دارای ۴ درگاه منتهی به حوض آبگیر در وسط، قوس‌های محاسبه‌شده و فنی بالای درگاه‌ها به‌منظور انتقال سنگینی سنگ‌ها به طرفین، برش‌های فارسی‌بُر سنگ‌های پایه‌ای درگاه‌ها به جهت استقامت بالا و بسیاری از فنون معماری است که در دیگر بناها به کار گرفته شده‌اند. برتری ارگ حکومتی در بلندای زمین از سمت شرق که باعث شده از سیلاب و آب‌های جاری‌شده از کوه و رودخانه در امان بماند، از دیگر خصوصیات مهندسی‌شده این بخش از شهر محسوب می‌گردد.