شورای هماهنگی شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست، منابع‌طبیعی و توسعه پایدار ایران، به نمایندگی از بیش از هزار و ۲۰۰ تشکل مردم‌نهاد و اجتماع‌محور، هم‌زمان با تشدید حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران، به‌ویژه پس از حمله موشکی به تأسیسات آب‌شیرین‌کن جزیره قشم و همچنین بمباران تأسیسات نفتی در نقاط مختلف کشور، با انتشار بیانیه‌ای خطاب به سازمان‌های بین‌المللی محیط‌زیستی نگرانی عمیق خود را نسبت به پیامدهای بالقوه این وضعیت برای محیط‌زیست طبیعی و انسانی اعلام کرد.
«محمد الموتی»، دبیر این تشکل، به «پیام‌ما» می‌گوید آنها از روز سوم جنگ یعنی ۱۱ اسفند سعی کردند با نهادهای بین‌المللی، به‌ویژه با NGOهای محیط‌زیستی معتبر بین‌المللی ارتباط بگیرند، ولی در این شرایط، ایجاد ارتباط و حفظ آن، کار دشواری است. این نامه خطاب به دبیرکل سازمان ملل، مدیران کنوانسیون‌های بین‌المللی، مدیران کنسرسیوم‌های بین‌المللی و منطقه‌ای، مدیران اجرایی پیمان‌نامه‌های منطقه‌ای و مدیران NGOهای محیط‌زیستی و حقوق بشری و حقوق بشردوستانه سراسر دنیا تدوین و تنظیم شده و چند‌ روز قبل برایشان ارسال شده است. در این نامه که مهم‌ترین تشکل‌های محیط‌زیستی بین‌المللی را مخاطب خود قرار داده، آمده است: «دامنه مخاطرات ناشی از مخاصمات مسلحانه تنها محدود به پهنه‌های دریایی نیست، بلکه مجموعه‌ای از بوم‌سازگان‌های حیاتی، زیستگاه‌های طبیعی، منابع آب، خاک و هوا و سکونتگاه‌های انسانی در سراسر قلمرو سرزمینی کشور را در معرض تهدید قرار داده است. ایران به‌دلیل تنوع اقلیمی و جغرافیایی خود یکی از مراکز مهم تنوع‌زیستی در منطقه غرب آسیا محسوب می‌شود و بخش قابل‌توجهی از این سرمایه طبیعی در قالب مناطق حفاظت‌شده، ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، تالاب‌های بین‌المللی، پارک‌های ملی و پناهگاه‌های حیات‌وحش حفاظت می‌شود. همچنین، ایران در مسیر یکی از مهم‌ترین کریدورهای مهاجرت پرندگان در جهان قرار دارد و تالاب‌ها، سواحل، دشت‌ها و مناطق کوهستانی کشور زیستگاه میلیون‌ها پرنده مهاجر و گونه‌های ارزشمند حیات‌وحش به شمار می‌روند.» در ادامه ذکر شده: «کشورهای دنیا شاهدند که آغاز حمله به تأسیسات حیاتی زیرساختی، از مبدأ یکی از کشورهای همسایه ایران، در تاریخ ۱۶ اسفند ۱۴۰۴ خورشیدی، مصادف با ۷ مارس ۲۰۲۶ میلادی، گشودن جبهه‌ای جدید در ادامه تجاوز اخیر است و بر همین اساس، باید این هشدار، جدی فرض شود که ادامه چنین رفتاری می‌تواند به یک فاجعه منطقه‌ای و جهانی منجر شود. همچنین، بی‌توجهی به سلامت زیستمندان دریایی و احتمال جدی آلودگی دریایی گسترده در خلیج‌فارس و غرب اقیانوس هند، می‌تواند جهان را در معرض یک خطر قریب‌الوقوع و فاجعه‌آمیز قرار دهد که جان میلیاردها انسان و زیستمندانی که چرخه حیات به آنها وابسته است.» آنان حمله به زیرساخت‌های ذخیره و تأمین سوخت، مخازن نفت و بنزین و گازوئیل را که موجب بروز آلودگی‌های کشنده و باران ذرات سمی و ایجاد اثرات ماندگار بر سلامت و حیات انسان‌ها و سایر زیستمندان می‌شود، سند روشن دیگری از زیر پا گذاشتن تمام اصول بنیادین بین‌المللی و حقوق بشری و حقوق بین‌المللی محیط‌زیست دانسته‌اند. «این درحالی‌است که ایران در خلال تجاوز اخیر آمریکا و اسرائیل، مبتنی‌بر اصول اخلاقی برگرفته از فرهنگ غنی ایرانی و آموزه‌های دینی خود، از آسیب‌رسانی و تخریب تأسیسات حیاتی، به‌ویژه تأسیسات مرتبط با منابع آبی کشورهایی که از خاک و آسمان آنها علیه کشورمان تهاجم صورت گرفته است و به‌ویژه با در نظر گرفتن نیاز مبرم مسلمانان روزه‌دار در کشورهای همسایه به همین منابع آبی محدود، اجتناب کرده است.»

قوانین بین‌المللی حامی حفاظت
در بخش دیگر این نامه به قوانین بین‌المللی در زمان جنگ برای حفاظت از محیط‌زیست اشاره شده است، از جمله اصل ۲۴ بیانیه ریو که براساس آن، کشورها باید در زمان‌ تضادهای‌ مسلحانه به‌ قوانین‌ بین‌المللی‌ مربوط‌ به‌ حفاظت‌ از محیط‌‌زیست‌ احترام‌ گذارند و پس‌ از خاتمه‌ جنگ‌، درصورت‌ لزوم‌، برای توسعه بیشتر مشارکت‌ کنند.
مفاد اعلامیه استکهلم که بر منع استفاده نظامی و خصمانه از تکنیک‌های تغییر محیط‌زیست تأکید دارد و کنوانسیون‌های ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ لاهه درباره ممنوعیت مواد منفجره انتشاردهنده گازهای خفه‌کننده و زیان‌بار صحبت می‌کند، نیز از دیگر قوانین موجود است.
علاوه‌بر اینها، اساسنامه ۱۹۴۵ دادگاه نورنبرگ درباره جرایم جنگی و ضدصلح و جنایات علیه بشریت، از جمله تخریب مناطق گوناگون شهری و غیر آن، درواقع تخریب بخشی از محیط‌زیست، است. بند ب قسمت دوم ماده ۸ اساسنامه ۱۹۹۸ دیوان بین‌المللی دادگستری، بند ۳ ماده ۳۵ پروتکل الحاقی کنوانسیون ژنو/۱۹۷۷ و بند ۱ ماده ۵۵ این پروتکل کنوانسیون‌های حفاظتی محیط‌زیست / UNFCCC همگی از جمله این قوانین بین‌المللی برای حفاظت در هنگام جنگ هستند.

نگرانی از تخریب اکوسایدها
این نامه در ادامه بر اصول حفاظتی هم تأکید می‌کند و با یادآوری نگرانی‌های محیط‌زیستی در زمان مخاصمات، خواستار واکنش سازمان‌های بین‌المللی است. از جمله این اصول، «اصل احتیاط و امنیت محیط‌زیست» است. براساس اصل احتیاط (Precautionary Principle) که در اسناد بین‌المللی محیط‌زیست از جمله اعلامیه ریو
(Rio Declaration on Environment and Development, 1992)
مورد تأکید قرار گرفته است، در مواردی که احتمال وقوع آسیب‌های جدی یا غیرقابل‌جبران برای محیط‌زیست وجود دارد، نبود قطعیت علمی کامل نباید به‌عنوان دلیلی برای به تعویق انداختن اقدامات پیشگیرانه تلقی شود. در این چارچوب، مفهوم امنیت محیط‌زیست (Environmental Security) به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم امنیت انسانی و پایداری اکولوژیک مطرح شده است و حفاظت از بوم‌سازگان‌های حیاتی به‌عنوان یک ضرورت جهانی شناخته می‌شود.
«نگرانی‌های محیط‌زیستی ناشی از مخاصمات» از جمله دیگر مواردی است که در این نامه مورد اشاره قرار گرفته. به‌این‌ترتیب، در شرایط کنونی مجموعه‌ای از تهدیدهای محیط‌زیستی قابل‌تصور است، از جمله:
• تخریب پالایشگاه‌ها، مخازن نفت و گاز، صنایع پتروشیمی و زیرساخت‌های انرژی؛
• انتشار گسترده آلاینده‌های شیمیایی و هیدروکربنی؛
• افزایش آلودگی هوا و وقوع بارش‌های اسیدی؛
• آلودگی منابع آب و خاک؛
• تخریب زیستگاه‌های طبیعی؛
• اختلال در مسیرهای مهاجرت گونه‌ها.
علاوه‌بر‌این، نگرانی‌های جدی درباره پیامدهای احتمالی حمله به تأسیسات هسته‌ای وجود دارد که می‌تواند موجب انتشار مواد رادیواکتیو و آلودگی گسترده محیط‌زیست شود.
در محیط‌های دریایی نیز منطقه خلیج‌فارس (Persian Gulf) و دریای عمان و غرب اقیانوس هند، دارای زیستگاه‌های ارزشمندی از جمله صخره‌های مرجانی، جنگل‌های مانگرو، زیستگاه‌های لاکپشت‌های دریایی و ذخایر شیلاتی مهم است که هرگونه آلودگی نفتی یا صنعتی می‌تواند آثار مخربی بر آنها داشته باشد.
مورد دیگر «خطر تخریب گسترده محیط زیست (Ecocide)» است. چنانچه فعالان محیط‌زیستی در نامه‌شان اشاره کرده‌اند، در سال‌های اخیر مفهوم Ecocide به‌عنوان یکی از جدی‌ترین تهدیدهای محیط‌زیست جهانی مطرح شده است و به تخریب گسترده یا شدید بوم‌سازگان‌ها در اثر فعالیت‌های انسانی یا نظامی اشاره دارد.
وقوع خسارات گسترده محیط‌زیستی ناشی از مخاصمات مسلحانه می‌تواند مصداقی از چنین تخریب‌هایی باشد و پیامدهای بلندمدت آن بر سلامت انسان‌ها، تنوع‌زیستی و پایداری اکوسیستم‌ها قابل‌توجه خواهد بود.

درخواست‌ توقف آسیب
شورای هماهنگی شبکه تشکل‌های مردم‌نهاد محیط‌زیست، منابع‌طبیعی و توسعه پایدار ایران، در پایان این‌ نامه، درخواست خود را برای توقف هر اقدامی که امکان و احتمال آسیب به زیرساخت‌های امنیت زیستی و زیست‌بوم‌های حساس، منابع آب، تالاب‌ها، بوم‌سازگان مرجانی و همچنین آلایندگی خاک و هوا را ایجاد کند، اعلام کرده است.
آثار و تبعات تخریب محیط‌زیست و آسیب به منابع حیاتی، از مرزهای جغرافیایی درگیر جنگ، فراتر خواهد رفت و بدیهی است که انتظار و مطالبه از نهادهای بین‌المللی، اهتمام و اقدام فوری و قاطع در راستای توقف قطعی این حملات متجاوزان، تقویت زمینه‌های پیشگیری از آثار جنگ بر محیط‌زیست و پیگیری محاکمه عاملان تخریب عمدی محیط‌زیست و منابع‌طبیعی و آلوده‌سازی منابع آب و خاک و هوا، به‌عنوان مصادیق جنایت جنگی است.
همچنین، از جامعه بین‌المللی درخواست می‌کند:
۱. پیامدهای محیط‌زیستی مخاصمات مسلحانه در ایران و منطقه در دستورکار نهادهای تخصصی سازمان ملل قرار گیرد.
۲. بر رعایت کامل حقوق بین‌الملل محیط‌زیست و حقوق بین‌الملل بشردوستانه تأکید شود.
۳. از حمله به تأسیسات هسته‌ای، صنعتی و انرژی جلوگیری شود.
۴. سازوکارهای بین‌المللی برای پایش و مستندسازی خسارات محیط‌زیستی جنگ تقویت شود.
۵. با توجه به وقوع خسارات محیط‌زیستی و درصورت ایجاد آسیب‌های محیط‌زیستی گسترده، سازوکارهای مسئولیت‌پذیری و پاسخگویی بین‌المللی آغازگران تجاوز و جنگ، مورد پیگیری قرار گیرد و حق دریافت غرامت از عاملان تخریب و آسیب به رسمیت شناخته و حمایت شود؛ چراکه حفاظت از محیط‌زیست در زمان مخاصمات مسلحانه نه‌تنها یک تعهد حقوقی برای دولت‌ها بلکه مسئولیتی مشترک در قبال سلامت سیاره زمین، امنیت غذایی جهانی و حقوق نسل‌های آینده محسوب می‌شود.

نهادهای بین‌المللی فقط گزارش جنگ دوازده‌روزه را دریافت کرده‌اند

این نامه آن‌طورکه «محمد الموتی»، دبیر شبکه تشکل‌های محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور، به «پیام‌ما» می‌گوید از روز چهارشنبه ۲۰ اسفند، هم توسط وزارت امور خارجه کشور و هم از سوی انجمن حمایت از پناهندگان که یک NGO ایرانی دارای مقام مشورتی سازمان ملل است، برای تمامی نهادهای مخاطب و تمام نمایندگی‌های دولت ایران در کشورهای سراسر دنیا و NGOهای فعال بین‌المللی ارسال شده است و «همچنان ارسال بیانیه ادامه دارد. فعلاً بازخوردی نداشته‌ایم و منتظریم از روزهای شنبه و یکشنبه، انعکاس بیانیه را در رسانه‌های بین‌المللی ببینیم. البته با کمال تأسف در ارتباطات رسانه‌ای، ضعیف هستیم.»
او می‌گوید از روز ۱۱ اسفند، یعنی سومین روز تجاوز به کشورمان، سعی کرده‌اند با نهادهای بین‌المللی، به‌ویژه با مؤسسات مردمی محیط‌زیستی معتبر بین‌المللی ارتباط بگیرند، ولی در این شرایط ایجاد ارتباط و حفظ آن، خیلی ساده نیست. «ضمن اینکه ما برای سال‌ها از مسئله ایجاد زیرساخت ارتباطات بین‌المللی غفلت کردیم و متأسفانه سیاست بسیار خطایی در این زمینه داشتیم و این روزها این موضوع خودش را نشان داده است. اما در حد همین ارتباطات، خوشبختانه ان.جی.اوهای سایر کشورها ضمن استقبال از موضع‌گیری تشکل‌های ایران، گفته‌اند در بازتاب دادن بیانیه‌ها در رسانه‌های کشور خود فعال عمل خواهند کرد.»
الموتی به جنگ پیشین اسرائیل علیه ایران هم برمی‌گردد و می‌گوید در جنگ دوازده‌روزه، بیانیه‌ای صادر نشد، ولی به‌محض اعلام آتش‌بس، گزارشی از آسیب‌هایی که به محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کشور، به‌ویژه در مناطق جنگلی زاگرس که تخریب‌ها و آتش‌سوزی‌های ناشی از پرتابه‌ها و ترکش‌ها رو داشتیم، تهیه و به نهادهای دولتی و بین‌المللی ارسال کرده‌اند. «در پاسخ به این گزارش، سازمان حفاظت محیط‌زیست، اقداماتش را در زمینه تشکیل کارگروه پیشگیری از مخاطرات جنگی بر حفاظت محیط‌زیست، سرعت بخشید و قرار شد یکی از اعضای این کارگروه، نماینده شبکه ملی تشکل‌ها باشد. نهادهای بین‌المللی صرفاً اعلام کردند گزارش را دریافت و رؤیت کرده‌اند.»
این فعال محیط‌زیست تأکید می‌کند‌ یکی از نکات مهم، هم در تجاوز اخیر و هم در دفاع ملی خرداد ۱۴۰۴، میزان حساسیت و بازخورد جامعه نسبت به مسائل محیط‌زیستی و آثار جنگ بر وضعیت محیط‌زیست و منابع‌طبیعی بوده است. «واکنش‌ها واقعاً امیدبخش و قابل‌توجه بود و این شاخص اجتماعی را باید در مؤلفه‌های تاب‌آوری جامعه در نظر گرفت. مردم ایران حقیقتاً روحیه محیط‌زیستی و حساس به آسیب‌های چرخه زیستی و امنیت محیط‌زیستی کشور نشان دادند که کمتر در نقاط دیگر دنیا در چنین شرایطی دیده می‌شود.»