نیمه آبان امسال، در «پیام ما» گزارشی منتشر کردیم که از «بی‌راهه بی‌مجوز در قلب جنگل‌های داراب» و قطع درختان جنگلی در مسیر راهسازی می‌گفت. دنباله‌دار شدن ماجرای این راهسازی باعث شد این‌بار صدای مردم را بشنویم و دلایل درخواست آنها برای ساخت جاده جایگزین گردنه بالش را پیگیری کنیم. 

صحبت از گردنه‌ای است که در همه فصول، آبستن اتفاقات ناگوار است. مشاهدات خبرنگار «پیام ما» نشان می‌دهد اینجا از تعمیر جاده خبری نیست. تنها در چند نقطه، به فاصله چندصدمتر، آسفالت اندکی روی چند چاله ریخته‌ شده تا صورت وضعیت عملکرد اداره راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای تکمیل و به اداره‌کل متبوع ارسال شود.

باران که ببارد، کوه ریزش می‌کند و راه ارتباطی مردم روستاهای «چمن‌مروارید»، «شکرویه» و چندین روستا و آبادی دیگر مسدود و شبکه‌های برق، آب و خطوط مخابراتی تا مدتی نامعلوم قطع و از دسترس خارج می‌شود. طول این قطعی‌ها به مدت زمان بارش‌ها وابسته است و معمولاً از ۱۴ ساعت تا چند روز متغیر است. با مسدود شدن راه، محلی‌ها مجبورند تا رسیدن عوامل راهداری خودشان دست به کار شوند؛ گروهی سنگ‌لاشه‌های بزرگ را با طناب می‌بندند و می‌کشند، گروهی دیگر به‌سختی سنگ‌ها را می غلتانند و از مسیر خارج می‌کنند و دیگر مردان روستا بیل‌به‌دست شن‌ها را به ته دره سرازیر می‌کنند تا راه باز شود.

این راه پرخطر گاردریل ندارد و فقط در نقطه‌ای از این مسیر ۳۵کیلومتری گاردریلی چهارمتری لابه‌لای شن‌های دپوشده دیده می‌شود که بر اثر انحراف خودرو بر زمین افتاده است. تنها علائم هشداردهنده این جاده یک تابلوی «عبور کامیون ممنوع» در ابتدای شروع گردنه است. بر اثر رانش کوه، چند تیر برق تا چندده‌متر عقب‌نشینی کرده، آسفالت جاده در برخی از نقاط ریزش کرده و پهنای جاده را تا دو متر تقلیل داده است. راهی که به روستاهای این منطقه از داراب می‌رود، از مسیر توسعه بسیار دور است.

شیب جاده به‌حدی زیاد است که خودروها ترمز می‌بُرند. رانندگان می‌گویند هر هفته مجبورند یک جفت لنت تعویض کنند. «اینجا تنها راه جان سالم به در بردن، رانندگی با دنده یک به شرط نبستن کمربند است». راننده و سرنشین کمربند ایمنی نمی‌بندند تا در مواقع بحران «فرصت پریدن» از خودرو داشته باشند. مردم مروارید و شکرویه از این گردنه، داغ بر دل دارند و می‌گویند: «۲۵ سال است که به مسئولان درخواست راه جایگزین داده‌ایم، اما هیچ‌کس توجه نمی‌کند.»

از سر همین بی‌توجهی بود که هشت ماه پیش مردم خودشان دست به کار شدند و با جمع‌آوری کمک‌های داوطلبانه عملیات بازگشایی جاده جدید جایگزین آغاز شد تا بعد از ساخت جاده راهداری و منابع‌طبیعی، در کمترین زمان ممکن مجوزهای لازم را بگیرند.

مردم ۱۳ میلیارد تومان کمک کردند

پس از انتشار گزارش اول درباره این راهسازی، با دستور دادستان داراب در ۲۲ آبان عملیات راهسازی متوقف شد. درواقع، درباره این عملیات اعلام جرم شد و پرونده آن به دادگاه رفت. از سوی دیگر، طرح این پروژه به کمیته فنی استان ارسال شد تا با حضور معاونت فنی، معاونت زمین و کارشناسان عالی‌رتبه اداره جنگل و مرتع بررسی شود و قرار شد پس از بررسی میزان ضرر و زیان و برآورد خسارت این پروژه درباره ادامه این عملیات تصمیم‌گیری ‌شود.

خبرنگار «پیام ما» با حضور میدانی در گردنه بالش به‌دنبال جواب این سؤال است که مردم چطور به ساخت این جاده روی آوردند؟ ماجرا از این قرار است که ۲۱ اردیبهشت امسال، با حضور فرماندار پیشین، مسئولان و اعضای شورای اسلامی و دهیار روستای مروارید، در جلسه بررسی و رفع مشکلات اجرای پروژه جاده جایگزین مروارید، مقرر می‌شود اداره راهداری و حمل‌و‌نقل جاده‌ای داراب دریافت مجوزهای لازم و قانونی را از اداره منابع‌طبیعی پیگیری کند. درنهایت منابع‌طبیعی هم موظف شد در کمترین زمان به استعلام راهداری پاسخ دهد.

در این بین مقرر شد اداره راهداری و حمل‌و‌نقل جاده‌ای داراب با خودیاری مردم برای بازگشایی مسیر «با نظارت منابع‌طبیعی و در جهت حفظ جنگل‌ها و مراتع با کمترین آسیب به پوشش گیاهی منطقه» اقدام کند، کمااینکه درصورت تصویب نشدن طرح، از این راه جایگزین برای «دسترسی ستاد مدیریت بحران در آتش‌سوزی‌های مراتع و جنگل‌ها» استفاده شود.

پس از این جلسه، اعضای شورای اداری داراب به‌اتفاق فرماندار پیشین به منطقه رفتند و عملیات بازگشایی مسیر، به‌جای اینکه از سوی اداره راهداری انجام شود، خلاف مصوبه از سوی مردم آغاز شد تا مجوزهای قانونی برسد. اما حالا با گذشت بیش از هشت ماه این مصوبه بر زمین مانده و اداره‌های راهداری و منابع‌طبیعی برای مجوزهای این جاده اقدامی انجام نداده‌اند. در همین مدت با کمک‌های مردمی بیل‌های مکانیکی کوه را خراشیدند و ۹۰ درصد عملیات بازگشایی راه به اتمام رسید.

در این بین، شورای اسلامی و دهیاری مروارید به‌اتفاق معتمدین و متنفذین محلی از طریق کمک‌های مردمی، بیش از ۱۳ میلیارد تومان جمع‌آوری و صرف بازگشایی مسیر جدید می‌کنند؛ برخی حتی هزینه ختم اموات خود را صرف راه جدید می‌کنند تا بیشتر از این داغ‌دار نشوند، مستمری‌بگیر بهزیستی با شرمندگی مبلغ ناچیز مستمری‌اش را و کارگر یارانه‌بگیر هزینه‌ای در حد توان می‌بخشد، باغداران از عواید محصولاتشان می‌پردازد، رستورا‌ن‌داران هزینه تأمین غذای کارگران و رانندگان بیل مکانیکی را از آنها نمی‌گیرند و همه مردم به هر نحوی کمک‌های خود را برای احداث این جاده به کار می‌بندند.

راهداری جاده جایگزین را گردن نمی‌گیرد

با همه این خرج‌ها و پیش بردن عملیات ساخت جاده در میان جنگل، اداره منابع‌طبیعی دست آخر موفق به گرفتن مجوز نشده و علاوه‌براین، اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای استان فارس هم با این راهسازی مخالفت کرده است. «عبدالرسول باصری»، معاون فنی و راه‌های روستایی اداره‌کل راهداری استان، ۱۳ اردیبهشت امسال در پاسخ به درخواست اداره راهداری داراب درباره جاده جایگزین در گردنه مروارید اعلام می‌کند طی مطالعات انجام‌شده در سال‌های قبل، با توجه به شیب زیاد جاده و توپوگرافی متراکم و ارتفاع بالای منطقه امکان احداث جاده جایگزین وجود ندارد.

اما این مسئول در پاسخی متناقض به خبرنگار «پیام ما» مدعی است که متولی احداث راه روستایی راهداری نیست و فقط مسئولیت نگهداری راه‌ها را عهده‌دار است. اگر چنین است، چگونه این معاونت در پاسخ به نامه یادشده در سطر بالا، رد مطالعات این طرح ‌دلیل شیب زیاد جاده و توپوگرافی متراکم و ارتفاع بالا را مطرح کرده است؟ از طرف دیگر، این ادعا در‌حالی‌است که طبق مصوبه‌ دولت از سال ۱۳۹۸ سازمان راهداری مسئول احداث راه‌های فرعی و روستایی شده است.

باصری از توضیح بیشتر سر باز می‌زند و گفت‌و‌گو را موکول به روز بعد می‌کند، اما در روزهای بعد هم پیگیری‌ها درباره این موضوع به سرانجام نمی‌رسد.

پهپاد گم شد، مطالعات انجام نشد

اعضای شورای اسلامی و مردم محلی، انجام مطالعات این طرح توسط اداره‌کل راهداری فارس را رد می‌کنند و می‌گویند: «روزی که قرار بود با حضور مهندسین و کارشناسان اداره‌کل راهداری و حمل‌و‌نقل جاده‌ای فارس مطالعات این طرح انجام شود، پهپاد کارشناس اعزامی از رادار خارج و در ارتفاعات گم شد.»

«داریوش تقی‌زاده»، رئیس شورای اسلامی روستای مروارید، می‌گوید: «اهالی محل چندین روز در ارتفاعات به‌دنبال پهپاد مفقودشده گشتند، اما نه لاشه پهپاد پیدا و نه مطالعه‌ای انجام شد. اداره‌کل راهداری براساس کدام شرح مطالعه و مستندات، امکان احداث جاده جایگزین را رد کرده است؟ این گزارش خلاف واقع است.»

پس از این ماجرا شورا و دهیاری روستای مروارید با همراهی مردم به پا خاستند و توسط یکی از کارشناسان مورد تأیید اداره‌کل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای فارس موفق به تهیه طرح مطالعاتی این جاده شدند. در مطالعات این طرح، کارشناس مربوطه با در اختیار گذاشتن نقشه‌های این مسیر ارتباطی به اعضای شورای اسلامی مروارید، نتیجه مطالعات خود از این مسیر دسترسی را بلامانع و شیب جاده را شش درصد اعلام کرد.

اقدام مردمی با چراغ سبز مسئولان

مردم مروارید در گفته‌هایشان تأکید می‌کنند آنان با چراغ سبز مسئولان کار را شروع کرده‌اند، زیرا به آنها وعده داده‌اند «شما کار را شروع کنید، ما مجوزها را می‌گیریم.»

«مسلم تقی‌زاده» یکی از افرادی است که بر اثر سانحه رانندگی در همین جاده یک ماه در کما بوده و در همین حادثه یکی از پسرعموها و همراه دیگر خود را از دست داده‌ است. او که یکی مهره‌های اصلی این جریان راهسازی در ارتفاعات روستای مروارید به‌سمت شهرستان داراب است، مراوده خوبی با مردم روستا دارد و شاید بیشترین بخش مالی این هزینه ۱۳ میلیاردی را او از مردم جمع‌آوری کرده است. او می‌گوید: «مردم مروارید تا زیرکوبی و آماده‌سازی کامل این مسیر ارتباطی توان پرداخت خودیاری دارند، اما هزینه آسفالت از عهده آنها خارج است.»

آن‌گونه‌که «جواد اعتمادی»، دیگر عضو شورای اسلامی روستای مروارید، می‌گوید تنها کمک دولتی که برای بازگشایی مسیر اختصاص داده شده، ماهانه پنج هزار لیتر سوخت از اردیبهشت تا آبان‌ امسال بوده است که در حال حاضر هم پروژه تعطیل شده است.

او توضیح می‌دهد: «با این وصف، اگر با احداث این جاده موافقت نشود، دسترنج مردم داغدیده مروارید که دارایی‌شان را برای احداث این جاده صرف کرده‌اند، به هدر رفته تا در این میان تنها منابع‌طبیعی بتواند به راه دسترسی برای اطفای حریق جنگل‌ها برسد؛ آتش‌سوزی‌هایی که همین مردم پای ثابت اطفای آن هستند.»

احداث جاده جایگزین ضروری است

با همه چالش‌ها و مخالفت‌ها، «مجتبی نجفی مربوئیه»، بخشدار مرکزی داراب، احداث راه جایگزین برای حذف گردنه بالش را ضروری می‌داند و معتقد است این گردنه باعث خسارات گسترده جانی و مالی برای مردم روستاها و حتی مسافران شهرستان‌های دیگر می‌شود.

او می‌گوید: «محل تردد اهالی پنج روستا و بیش از ۱۰ آبادی با جمعیتی افزون‌بر ۱۰ هزار نفر و حتی برخی از شهروندان شهرستان‌های نی‌ریز و سیرجان از مسیر گردنه بالش موسوم به گردنه مروارید است که با مشکلاتی از جمله ریزش کوه، سقوط وسایل نقلیه و محدودیت در خدمات‌رسانی مواجه‌اند و اینها خطرات جانی و مالی به‌دنبال دارد.»

به‌گفته نجفی، برابر با مطالعات انجام‌شده، با اجرای مسیر جایگزین ۱۲ کیلومتر از مسافت اهالی مروارید و شکرویه و روستاهای تابعه آن به‌سمت داراب کوتاه و همچنین با توجه به تقلیل ارتفاع و کاهش تعداد پیچ‌ها، مدت زمان سفر به میزان یک‌چهارم فعلی کاهش می‌یابد.

تلفات جانی، وقوع معلولیت‌ها، قطع عضو و صدمات روحی و روانی در کنار تلفات مالی، به‌روشنی توسعه‌نیافتگی روستای چمن‌مروارید، شکرویه و چند روستا و آبادی بخش مرکزی داراب را نشان می‌دهد.

این راه غیراستاندارد باعث‌ شده خودروهای سنگین از این جاده تردد نکنند و ساخت منازل مسکونی به نسبت سایر مناطق شهرستان داراب و حتی دیگر مناطق استان فارس با هزینه‌ای سنگین‌تر روبه‌رو شود. اغلب رانندگان با کرایه‌های معمول راضی به حمل مصالح به مقصد مروارید نیستند، آنها حداقل سه برابر هزینه واقعی حمل بار از متقاضیان دریافت می‌کنند. چهره خاکی روستای مروارید که پرجمعیت‌ترین روستایی است که راه گردنه بالش به آن می‌رسد و کوچه‌های خاکی آن نشان می‌دهد طرح هادی روستایی و بهسازی معابر روستایی به‌درستی انجام نشده است. به‌دلیل همین جاده خطرناک، معلمان کمتر حاضرند برای آموزش دانش‌آموزان به این روستا بیایند. اهالی روستا اگر بیمار شوند، به‌سختی می‌توانند خود را به بیمارستان‌ها و مراکز درمانی در داراب برسانند و اورژانس هم نمی‌تواند به این روستا بیاید. مجموعه این محرومیت‌ها، گردنه بالش را به معضل زندگی روزمره مردم روستاهای منطقه بدل کرده است.

درخواست مردم برای ساخت جاده جایگزین گردنه بالش، از سر ناچاری است و به همین دلیل به راهسازی در دل جنگل تن داده‌اند. گزارش پیشین «پیام ما» به ساخت‌وساز بی‌مجوز و تهدید جنگل‌ها پرداخت و این گزارش، بر جان مردمی که سال‌هاست در گردنه‌ای مرگبار رها شده‌اند و در بلاتکلیفی نهادی تصمیمی درست برای وضعیت آنها گرفته نمی‌شود. مسئله نبود تصمیمی شفاف، قانونی و مسئولانه است که هم امنیت مردم را تأمین کند و هم کمترین آسیب را به طبیعت بزند.