«شیخ نظام کریدی الصباحی» به‌عنوان رهبر یکی از کهن‌ترین ادیان گنوسی جهان، حتی برای نوشیدن آب نیز تنها مجاز است از آبی استفاده کند که از رودخانه‌ای جاری برداشت شده باشد.

این مرد ۶۸ساله، ریشی بلند و خاکستری دارد که بر روی ردای ساده‌ نخودی‌رنگش افتاده و کلاهی سفید بر سر گذاشته که موهای بلندش، موهایی که شیوخ اجازه کوتاه کردن آنها را ندارند، زیر آن پنهان شده است. او می‌گوید هرگز از نوشیدن آب رود دجله بیمار نشده. او  باور دارد تا زمانی که آب در جریان باشد، پاک و سالم است. اما به‌زودی ممکن است این آب دیگر جاری نباشد.

رود افسانه‌ای دجله در عراق به‌شدت آلوده شده و در معرض خشکیدن قرار دارد. اگر اقدامی فوری برای نجات این رود انجام نشود، زندگی جوامع باستانی که قرن‌ها در کرانه‌های آن زیسته‌اند، به‌طور اساسی تغییر خواهد کرد.

«بدون آب، زندگی وجود ندارد»، این را «شیخ نظام»، رهبر مذهبی مندایی که در شهر جنوبی العماره و در کنار رودخانه‌ای زندگی می‌کند که از یک‌ماهگی به‌طور منظم در آن غسل کرده، می‌گوید.

صابئین مندایی پیروان یکی از کهن‌ترین ادیان گنوسی جهان هستند. جنوب عراق بیش از هزار سال سرزمین اصلی آنان بوده، به‌ویژه استان «میسان». شهر «العماره»، مرکز این استان، پیرامون رود دجله شکل گرفته است. آب در باور دینی آنان نقشی محوری دارد و هر رویداد مهم زندگی مستلزم تطهیر آیینی با آب است. مراسم ازدواج با ورود به آب آغاز می‌شود و پیش از آخرین نفس، فرد مندایی باید برای آخرین شست‌وشوی آیینی به رودخانه برده شود.

شیخ نظام توضیح می‌دهد: «برای دین ما، اهمیت آب مثل هواست. بدون آب، زندگی وجود نداشت. در آغاز آفرینش، آدم نخستین انسان روی زمین بود. پیش از آدم، آب وجود داشت و آب یکی از عناصری بود که آدم را آفرید.»

رود «دجله» یکی از دو رود مشهور است که «میان‌رودان (بین‌النهرین)» را در آغوش گرفته و زمانی بخشی از «هلال حاصلخیز» را تشکیل می‌داد. این رود از جنوب‌شرقی ترکیه سرچشمه می‌گیرد و در سراسر عراق جریان می‌یابد، از دو شهر بزرگ «موصل» و «بغداد» عبور می‌کند و سپس به «فرات» می‌پیوندد؛ این دو رود با هم، تحت نام «شط‌‌ العرب»، مسیر خود را به‌سوی خلیج‌فارس به پایان می‌برند.

در همین کرانه‌های رودخانه‌ها بود که تاریخ جهان دگرگون شد. کشاورزی در مقیاس بزرگ نخستین بار شکل گرفت، نخستین واژه‌ها نوشته و چرخ اختراع شد. امروزه آب دجله برای آبیاری، حمل‌ونقل، صنعت، تولید برق و آشامیدنِ حدود ۱۸ میلیون عراقی که در حوضه آبریز آن زندگی می‌کنند، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

«سلمان خیرالله»، بنیان‌گذار سازمان غیردولتی «حُماه دجله» که به حفاظت از این رود اختصاص دارد، می‌گوید: «زندگی عراقی‌ها به آب وابسته است. تمدن و تمام داستان‌هایی که می‌شنوید، به این دو رود بستگی دارد. این فقط آبِ نوشیدن یا آبیاری یا شست‌وشو نیست… حتی فراتر از معنویت است.»

اما سلامت این رودخانه دهه‌هاست که رو به زوال گذاشته است. عراق پیش از آنکه ایالات متحده در سال ۱۹۹۱ و در جریان عملیات «طوفان صحرا» زیرساخت‌های آبی را هدف قرار دهد، از سامانه‌های پیشرفته تصفیه و مدیریت آب برخوردار بود. با تخریب تصفیه‌خانه‌ها، فاضلاب مستقیماً وارد آبراهه‌ها شد. سال‌ها تحریم و جنگ باعث شد این زیرساخت‌ها هرگز به‌طور کامل بازسازی نشوند. امروز، در جنوب و مرکز عراق، تنها ۳۰ درصد خانوارهای شهری به سامانه تصفیه فاضلاب متصل‌اند. این رقم در مناطق روستایی به ۱.۷ درصد سقوط می‌کند.

علاوه‌بر پسماندهای شهری، کودها و آفت‌کش‌های شیمیایی حاصل از رواناب کشاورزی، پسماندهای صنعتی، از جمله بخش نفت، و زباله‌های پزشکی نیز همگی راه خود را به رودخانه باز می‌کنند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۲ نشان داد کیفیت آب در نقاط متعدد بغداد «ضعیف» یا «بسیار ضعیف» ارزیابی شده است. در سال ۲۰۱۸ دست‌کم ۱۱۸ هزار نفر در شهر جنوبی بصره پس از نوشیدن آب آلوده تحت درمان بیمارستانی قرار گرفتند.

رودخانه همچنین از نظر حجم آب به‌طور چشمگیری کوچک شده است. در ۳۰ سال گذشته، ترکیه سدهای بزرگی بر دجله ساخته و میزان آبی که به بغداد می‌رسد ۳۳ درصد کاهش یافته است. ایران نیز سدهایی احداث کرده و آب رودخانه‌های مشترکی را که دجله را تغذیه می‌کنند، منحرف کرده است. در داخل عراق نیز آب به‌ویژه در بخش کشاورزی که دست‌کم ۸۵ درصد آب‌های سطحی کشور را مصرف می‌کند، به‌شدت بیش‌ازحد استفاده می‌شود.

بحران اقلیمی نیز فشار مضاعفی وارد کرده است. عراق کاهش ۳۰ درصدی بارش را ثبت کرده و درگیر بدترین خشکسالی خود در نزدیک به یک قرن اخیر است. پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۵ تقاضا برای آب شیرین از میزان عرضه فراتر رود. تابستان امسال، سطح آب دجله چنان پایین آمد که مردم به‌راحتی می‌توانستند پیاده از عرض آن عبور کنند.

سلمان خیرالله معتقد است سدسازی در بالادست و سوءمدیریت، بزرگ‌ترین عوامل نگرانی هستند؛ زیرا با کاهش حجم آب رودخانه، غلظت آلاینده‌ها افزایش می‌یابد. او می‌گوید: «کیفیت آب به کمیت آن بستگی دارد.»

دولت عراق بارها ناچار شده همسایه شمالی خود را برای رهاسازی آب بیشتر از سدها تحت فشار قرار دهد. در این گفت‌وگوها، مقامات ترکیه‌ای اغلب به اتلاف آب در داخل عراق اشاره می‌کنند.

در ماه نوامبر، بغداد و آنکارا سازوکاری برای مقابله با بخشی از مشکلات رودخانه امضا کردند؛ جلوگیری از آلودگی، معرفی فناوری‌های نوین آبیاری، احیای زمین‌های کشاورزی و بهبود حکمرانی آب. این توافق به‌عنوان «نفت در برابر آب» توصیف شده، زیرا پروژه‌های زیرساختی توسط شرکت‌های ترکیه‌ای اجرا و از محل درآمدهای نفتی پرداخت می‌شود. وزارت خارجه عراق آن را توافقی «بی‌سابقه» خواند.

بااین‌حال، این توافق با انتقادات تند کارشناسان، فعالان محیط‌زیست و افکار عمومی روبه‌رو شده است؛ به‌دلیل نبود جزئیات منتشرشده، این نگرانی وجود دارد که کنترل منابع آب عراق عملاً به آنکارا واگذار شود و دیگر اینکه توافق الزام‌آور حقوقی نیست.

«محسن الشمری»، وزیر پیشین منابع آب، می‌گوید: «در حال حاضر هیچ توافق واقعی‌ای وجود ندارد. به‌نظر من، بیشتر شبیه تبلیغات انتخاباتی است.» این توافق تنها ۹ روز پیش از انتخابات سراسری عراق امضا شد.

وزارت منابع آب عراق، وزارت محیط‌زیست و سخنگوی دولت به درخواست‌ها برای اظهارنظر پاسخی ندادند.

شیخ نظام بدون آب، نگران آینده صابئین مندایی در جنوب عراق است. بسیاری از آنها پیش‌تر کشور را ترک کرده یا به مناطق بالادست در اقلیم خودمختار کردستان کوچ کرده‌اند. برآوردها جمعیت جهانی آنان را بین ۶۰ تا صد هزار نفر می‌دانند، درحالی‌که کمتر از ۱۰ هزار نفر در عراق باقی مانده‌اند. مرگ تدریجی دجله ممکن است آخرین میخ بر تابوت حضور آنان در این سرزمین باشد. |منبع: گاردین