این روزها که اخبار مربوط به پروژه‌های عمرانی در نزدیکی کاخ گلستان خبرساز شده است، بسیاری از علاقه‌مندان به میراث‌فرهنگی یاد بلایی افتادند که ساخت یک مجتمع تجاری بر سر کاخ صاحبقرانیه آورد. هر چند به‌دلایل نامعلومی، تأثیر گودبرداری عمیق «اطلس‌مال» بر ترک‌های صاحبقرانیه اثبات نشد و بعد از مدتی ماجرا مسکوت ماند، اما این مجتمع تجاری، حریم منظری کاخ صاحبقرانیه را هم مخدوش کرده است. با وجود پیگری‌های رسانه‌ای موضوع اطلس‌مال به نتیجه نرسید. این مجتمع تجاری رونق مورد نظر سازندگانش را پیدا نکرد، اما با لجاجت مجریان پرنفوذ پروژه، باعث تعطیلی یکی از شاخص‌ترین بناهای تاریخی پایتخت شد.

مناقصه پروژه مقاوم‌سازی صاحبقرانیه به‌زودی برگزار می‌شود

«شهرود امیرانتخابی»، مدیر مجموعه فرهنگی‌-تاریخی نیاوران، در گفت‌وگو با «پیام ما» درباره آخرین وضعیت کاخ صاحبقرانیه می‌گوید: «سال ۹۳ تعدادی شکاف‌ در دیوارهای صاحبقرانیه دیده شد که ابتدا تصمیم به تعطیلی طبقه اول و بعد تعطیلی کل مجموعه گرفته شد. یکی از دلایل این امر فرونشست عنوان شد و عامل آن گودبرداری اطلس‌مال اعلام شد. در آن مقطع شکایت‌هایی انجام شد، اما میراث‌فرهنگی نتوانست ثابت کند منشأ اصلی این ترک‌ها اطلس‌مال بوده؛ حال یا ادله دقیق و محکمی نداشتند یا اینکه اساساً سمبه اطلس‌مال پرزور بود و نتوانستند اثبات کنند عامل این فرونشست ساخت این مجتمع تجاری است.»

او درباره مقاوم‌سازی صاحبقرانیه توضیح می‌دهد: «اما از آن زمان تا امروز پنج یا شش مطالعه درباره مقاوم‌سازی و مرمت و سایر مسائلی که صاحبقرانیه درگیر آن است، انجام شده. این مطالعات منجر به تهیه یک طرح جامع مرمت شده که در مرحله نهایی شدن است و قرار است مبنای تصمیم‌گیری برای برنامه‌های آینده این بنا باشد.» امیرانتخابی به مطالعاتی که از سال ۹۳ تا امسال توسط شرکت مشاور و دانشگاه‌ها از جمله دانشگاه همدان در این زمینه انجام شده، اشاره می‌کند.

به‌گفته مدیر مجموعه نیاوران، وزیر میراث‌فرهنگی معتقد است این بنا نباید تعطیل باشد و اعتباراتی ویژه مرمت این بنا در نظر گرفته‌ است تا هرچه سریع‌تر صاحبقرانیه تعیین‌تکلیف شود. امیرانتخابی تأکید می‌کند: «به‌تازگی شورای فنی مجموعه نیاوران تشکیل شده و کارهای اجرایی در حال انجام است. به‌زودی مناقصه‌ای برای واگذاری پروژه مقاوم‌سازی صاحبقرانیه برگزار خواهیم کرد.»

او درباره رویکردی که این مجموعه در زمینه مرمت صاحبقرانیه در پیش گرفته، می‌گوید: «تأکیدمان بر هم‌زمانی پایدارسازی بستر و مرمت بنا است؛ چون این کاخ‌موزه یازده سال تعطیل بوده، این زمان تعطیلی آسیب‌های جدی به بنا می‌زند. فارغ از اینکه همه این یازده سال وسایل و اشیا جمع‌آوری‌ شده و ترددی هم در بنا صورت نگرفته، می‌شد گفت بنا متروک مانده و همین مسئله از لحاظ سازه‌ای آسیب‌زاست.» 

دستور تسریع بازگشایی صاحبقرانیه صادر شده است

امیرانتخابی می‌گوید برای نتیجه‌بخشی و فراهم شدن امکان بازدید عمومی از بنا این پیشنهاد مطرح شده که هم‌زمان با پایدارسازی بستر و مقاوم‌سازی بنا، مرمت صاحبقرانیه هم در داخل انجام شود: «تالار آینه نیاز به مرمت دارد. علاوه‌برآن، بنا نیاز به زه‌کشی‌هایی در اطراف دارد، ارسی‌های ضلع جنوبی باید مرمت شوند و تمام این کارها قرار است در چند فاز انجام شود. اما مهم‌ترین مسئله پایدارسازی بستر است که به‌زودی کارهای اجرایی مربوط به آن آغاز خواهد شد.» 

او به دستور وزیر برای تسریع در بازگشایی صاحبقرانیه اشاره می‌کند و می‌گوید: «این امر الزاماتی دارد که با شورای فنی مطرح کردیم تا ببینیم چطور می‌توانیم هرچه سریع‌تر بازگشایی صاحبقرانیه با رعایت تمام پروتکل‌ها را به انجام برسانیم.» امیرانتخابی در پاسخ به این سؤال که آیا زمانی برای این بازگشایی تعیین شده یا نه؟ می‌گوید: «اعلام زمانی مشخص برای بازگشایی صاحبقرانیه، کار فنی و کارشناسانه‌ای نیست؛ بنایی که یازده سال تعطیل بوده، نمی‌تواند بدون رعایت ضوابط خاص دوباره برای بازدید عموم بازگشایی شود.» 

البته امیرانتخابی این نکته را هم اضافه می‌کند که: «برای اینکه کار تخصصی‌تر پیش رود، قصد داریم امکان بازدیدهای تخصصی برای دانشجویان موزه‌داری و خبرنگاران و کسانی که علاقه‌مند هستند، فراهم کنیم تا در جریان مرمت بنا بتوانند از کاخ بازدید داشته باشند و یا در جریان روند چیدمان و مرمت بنا قرار گیرند. در مرحله بعد و بعد از ایجاد شرایط لازم و اصولی کاخ را برای بازدید عموم و البته با رعایت ضوابطی در این بازدید بازگشایی کنیم.» او درباره سیاستگذاری‌ها برای بازدید عمومی می‌گوید: «اینها مواردی است که مهندسان سازه به ما اعلام خواهند کرد. اما مسلم است باید در طول روز بازدیدها را مدیریت کنیم؛ مثلاً در یک زمان واحد، ۲۰ نفر در ساختمان تردد نداشته باشند.»

وضعیت سازه‌ای صاحبقرانیه تثبیت شده است

در سال ۹۴ اعلام شد تجمیع آب قناتی که از صاحبقرانیه عبور می‌کرد و با گودبرداری اطلس‌مال مسدود شده، عامل اصلی فرونشست بنا است. شهرود امیرانتخابی درباره وضعیت فعلی این قنات می‌گوید: «چهار رشته قنات در نیاوران وجود دارد که از زیر باغ نیاوران عبور می‌کنند. یکی از این قنات‌ها از زیر صاحبقرانیه عبور می‌کند. صاحبقرانیه حوضخانه‌ای دارد که آب همین قنات از میان آن می‌گذرد. من از مهندسانی که در این بنا مطالعه انجام دادند، پرسیدم. نظرشان این بود که در یک مقطعی این آب بالا آمده بوده و باعث فرونشست شده، اما در حال حاضر میزان این آب تثبیت شده است. یعنی الان هیچ خطری از نظر صاحب‌نظران حوزه سازه، در این بنا وجود ندارد.»

مشخص نیست چه زمانی دوباره نفس بازدیدکنندگان در تالار آینه و حوضخانه صاحبقرانیه از شکوه و زیبایی معماری و هنرنمایی هنرمندان ایرانی بند خواهند آمد. کسی نمی‌داند که ترک‌ها حالا تا کجا پیش رفته‌اند. معلوم نیست اگر هوای تهران آلوده نباشد، اطلس‌مال و برج‌های بلند دیگر نیاوران تا کجا اجازه تماشای تهران را از پنجره بزرگ تالار آینه به بازدیدکنندگان می‌دهند. اما همه می‌دانند یازده سال تعطیلی این کاخ زیبای تاریخی، درس عبرت نشد برای آنها که بیش از هر عنوان دیگری در شهر، مشغول سوداگری هستند. تعطیلی صاحبقرانیه و روزهای تلخ متروک‌شدنش باعث نشد قانون و پروتکل و ضابطه‌ای برای جنون ساخت‌وساز در پایتخت، به‌ویژه در مجاورت بناهای تاریخی، تدوین شود. شاهد این مدعا پروژه مروی‌سنتر با تمام ابهامات و سؤالات بی‌پاسخش است که در کنار شمس‌العماره در حال قد کشیدن است. همان ابهاماتی که درباره اطلس‌مال نیز وجود داشت. همان سؤالات بی‌پاسخ، همان توجیهات مجریان پروژه و همان قلدری‌ها در بالا بردن دیوارهای بتنی که قرار هم نیست گرهی از اقتصاد این شهر باز کنند و تنها تاریخ آن را می‌بلعند.