به مناسبت به ثمر رسیدن سال‌ها تلاش برای راه‌اندازی باغ گیاه‌شناسی لاهیجان (آذر ۱۴۰۴) که بر بستر میراث به‌جای‌مانده از کاشف‌السطلنه چایکار، بنیانگذار صنعت چای در گیلان و ایران بنا شده است، این یادداشت به معرفی گذرای این مکان می‌پرداز‌د.

بدون شک اگر همچنان که تاکنون بوده، با مدیریت علمی و خردمندانه با این مجموعه کم‌نظیر برخورد شود، موتور محرکه‌ای در آینده گردشگری لاهیجان و گیلان خواهد بود. این باغ ۵۴ هکتاری که در سال ۱۳۹۹ به همت انجمن حمایت از میراث‌فرهنگی و طبیعی گیلان و مدیریت ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی لاهیجان ثبت ملی شد، یکی از یگانه‌ترین میراث‌های طبیعی-فرهنگی ایران است. 

این باغ گیاه‌شناسی پتانسیل مهمی در تنوع‌بخشی و افزودن غنا در مفهوم گردشگری طبیعت محور در شمال ایران دارد. برخی، باغ‌های گیاه‌شناسی را اکوتوریسم شهری می‌شناسند. برای منطقه شمال ایران که بخش مهمی از گردشگری‌اش بر طبیعت یا بهتر بگوییم چشم‌اندازها و مناظر طبیعی از‌ جمله جنگل‌های هیرکانی تکیه زده، که آن‌هم عمدتاً تنها به حضور بی‌واسطه مردم بدون مفسر و لیدر است، این باغ گیاه‌شناسی گام عملی از برداشت غنی پیرامون از مفهوم، نگاه و فلسفه گردشگری است. 

ایران و گیلان نیاز به تنوع‌بخشی به مقاصد گردشگری، ارتقای کیفیت بسته‌های گردشگری و خارج شدن فضای حاکم بر گردشگری داخلی از یک گشت‌وگذار به یک برنامه سفر هدفمند و مسئولانه دارد. البته که این‌چنین نگاهی با درک حرفه‌ای از مقوله گردشگری کمک مؤثری در آزمون عملی برای سرویس‌دهی به گردشگران ورودی (گردشگران خارجی) به‌ویژه در شمال ایران دارد. منطقه شمال ایران برای جذب گردشگران خارجی با فرض مهیا بودن بقیه شرایط، نیاز به دگرگونی عمیق در تهیه بسته‌های سفر و غنا و تنوع مقاصد گردشگری دارد. باغ گیاه‌شناسی لاهیجان می‌تواند یکی از نقاط شروع نگاه حرفه‌ای و گام عملی در این مقوله باشد. 

باغ گیاه‌شناسی لاهیجان 

ایستگاه تحقیقات لاهیجان به‌عنوان اولین ایستگاه تحقیقات کشاورزی شمال کشور در سال ۱۳۰۶ با وسعت ۵۴ هکتار که در ابتدا مؤسسه چایکاری به آن قلمداد می‌شد، تأسیس شد و جزو اولین مکان‌هایی بود که بوته‌های چای وارداتی توسط کاشف‌السلطنه بانی چای ایران در این ایستگاه کاشته شد. همچنین، به این ایستگاه نام‌های مختلفی چون باغ گیاه‌شناسی لاهیجان، باغ اکولوژی لاهیجان، باغ چای لاهیجان، ایستگاه تحقیقات کشاورزی و ایستگاه تحقیقات باغبانی اطلاق می‌شد. «میرزامحمدخان مفتاح»، پیشکار مالیه گیلان، در روز پنجشنبه، ۱۳۱۱.۰۵.۱۲، از ثبت اسناد و املاک کل مملکتی شعبه ثبت اسناد و املاک لاهیجان و لنگرود تقاضا کرد مالکیت اراضی مؤسسه چایکاری که هم‌اکنون ایستگاه تحقیقات لاهیجان به آن اطلاق می‌شود، ثبت شود و در تقاضای خود به وجود یک باب عمارت (دفتر مؤسسه)، کارخانه، تلمبار و طویله سر حلبی، گلخانه و دو باب خانه گالی‌پوش اشاره کرد. در این ایستگاه، تحقیقات مربوط به چای، برنج، سبزی و صیفی، حبوبات و محصولات باغی صورت می‌گرفت با تأسیس مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر در سال ۱۳۳۸ و به‌دنبال آن تأسیس ایستگاه تحقیقات برنج (سال ۱۳۴۲) در رشت (مؤسسه تحقیقات برنج کشور فعلی) و ایستگاه تحقیقات زراعی لشت‌نشا (سال ۱۳۴۵)، ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان به‌صورت کامل به تحقیقات روی محصولات باغی اختصاص داده شد و تحقیقات مربوط به درختان میوه‌های دانه‌دار و هسته‌دار در این ایستگاه به مورد اجرا گذاشته شد، به‌صورتی‌که در دهه ۱۳۴۰ انواع ارقام میوه به تعداد ۹۲ رقم در این ایستگاه نگهداری‌ و ارقامی که در منطقه قابلیت کشت داشته‌اند، معرفی، تولید و به متقاضیان عرضه می‌شد. 

تمام این ایستگاه‌ها از آن زمان به‌عنوان زیرمجموعه مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر (کرج) فعالیت می‌کردند. بعد از انقلاب، در این ایستگاه تحقیقات روی درختان میوه و چای تا سال ۱۳۷۴ ادامه داشت و از این سال به‌بعد بر‌اساس سیاست‌های سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و با همت و هدایت علمی و فنی مؤسسه تحقیقات اصلاح و تهیه نهال و بذر پروژه تحقیقات گل و گیاهان زینتی کشور مصوب و این ایستگاه موظف به انجام تحقیقات روی گل و گیاهان زینتی نیز و از سال ۱۳۷۴ اولین پروژه‌های تحقیقاتی در زمینه گل و گیاه در این ایستگاه و در کشور به اجرا درآمد. 

در تصمیم‌گیری‌ها و اولویت‌بندی جدید توسط مؤسسه تحقیقات باغبانی محصولاتی مانند گلابی، ازگیل، ازگیل ژاپنی، تمشک، بلوبری و انگور فرنگی و برخی از ریز میوه‌های دیگر نیز جزء فعالیت‌های تحقیقاتی این ایستگاه قرار گرفته‌ است و هم‌اکنون تنها کلکسیون منحصر‌به‌فرد گلابی بومی (با نام محلی خوج)، ازگیل و گوجه سبز و بامبو، تمشک و بلوبری در کشور در این ایستگاه وجود دارد. نام‌هایی که تاکنون به این ایستگاه تحقیقاتی اطلاق می‌شد، شامل مؤسسه چایکاری لاهیجان، باغ چای لاهیجان،باغ اکولوژیک لاهیجان، باغ گیاه‌شناسی لاهیجان، ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان، ایستگاه تحقیقات باغبانی لاهیجان، ایستگاه تحقیقات گل و گیاهان زینتی لاهیجان است.

با توجه به قدمت ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان و وجود ارتباطات بین‌المللی از طریق وزارت جهاد کشاورزی و حضور کارشناسان خارجی، این ایستگاه یکی از مکان‌های مهم و اصلی آزمون سازگاری بسیاری از گونه‌های گیاهی بومی و غیر‌بومی اعم از مثمر و غیر‌مثمر و دارویی بوده است و این جایگاه موجب شد مجموعه‌ای از گونه‌های گیاهی از اقصی‌نقاط کشورمان و جهان در این ایستگاه جمع‌آوری و حفظ ‌شود و مکانی برای بازدید و آموزش بسیاری از اساتید، دانشجویان، دانش‌آموزان و علاقه‌مندان به تنوع گیاهی شود.

به‌عنوان نمونه، گیاه چای اولین و مهم‌ترین گونه گیاهی است که برنامه توسعه کشت آن از بدو تأسیس این ایستگاه تحقیقاتی (۱۳۰۶) در دستورکار قرار داشت و موجب افزایش سطح زیر کشت این گیاه به حدود ۳۲ هزار هکتار در استان های گیلان و مازندران شد. ‌گیاهان این ایستگاه با دیدگاه‌های مختلفی جمع‌آوری شده است، مثلاً انواع ارقام میوه تحت آزمون سازگاری قرار گرفت و درنهایت منجر به معرفی، تولید و عرضه به مردم شد؛ مانند انواع سیب، گلابی، گوجه سبز، آلو، خرمالو، ازگیل و غیره. 

برای اولین‌بار و در اوایل تأسیس این ایستگاه تحقیقاتی، گیاه بامبو با دیدگاه صنعتی وارد کشور شد و در اراضی این ایستگاه تحقیقاتی کشت شد و اکنون مهم‌ترین انواع بامبو کشور در کلکسیون چهار هکتاری در این ایستگاه نگهداری و بهره‌برداری می‌شود و این رویداد اثرات بسیار مهم اقتصادی برای مردم و منطقه داشته است که از‌جمله می‌توان به صنایع‌دستی با کاربرد انواع بامبو اشاره کرد. البته از این گیاهان به‌عنوان گیاه زینتی و سایر اهداف نیز استفاده زیادی می‌شود. برخی از گیاهان با دیدگاه مصارف دارویی و زینتی به این ایستگاه وارد شده است، مانند درخت جینکو و درخت کافور با نام علمی که سن درختان موجود در این ایستگاه بالغ‌بر ۸۰ سال است. 

در فعالیت‌های اخیر سوسن چلچراغ  که گیاه بومی ایران است، از مناطق مختلف جمع‌آوری شده و اکنون مجموعه‌ای از این گیاه منحصر‌به‌فرد در ایستگاه تحقیقات کشاورزی لاهیجان موجود است. همچنین، از زمان‌های گذشته گونه‌های گیاهی زینتی اعم از درختان و درختچه‌های زینتی و گل‌های آپارتمانی و شاخه‌ای به این ایستگاه وارد شده است و اکنون مجموعه‌ای غنی از این گیاهان در ایستگاه وجود دارد که تعدادی از آنها در گلخانه‌ها نگهداری می‌شوند. این ایستگاه تحقیقاتی مرکز تولید این گیاهان در منطقه و کشور است و شاید قدیمی‌ترین گلخانه‌ها در کشور در این ایستگاه تأسیس و بهره‌برداری شده است. چنین گلخانه‌ای در نقشه مهندسی ایستگاه که در سال ۱۳۱۱ طراحی شده است، جانمایی شده. پیشینیان از وجود گلخانه‌ای صحبت به میان می‌آورند که با هیزم گرم می‌شد؛ این مورد در تاریخچه ایستگاه نیز اشاره شده است.