اعتراضات اخیر در خوزستان نشان داد پافشاری بر بومی‌گرایی افراطی و برخورد سلیقه‌ای و غیر روزآمد با حوزه پایداری و مسئولیت اجتماعی، فرایند یادگیری از استانداردها و تجارب بین‌المللی را مختل کرده و توان بنگاه‌ها در طراحی استراتژی و مدیریت ریسک را کاهش داده است.

در سال‌های اخیر، در نشست‌های دانشگاهی و سیاستگذاری حوزه پایداری و مسئولیت اجتماعی بنگاه‌ها، هرگاه سخن از شفافیت، ضرورت استقرار استانداردهای مسئولیت اجتماعی و اهمیت گزارش‌دهی سالانه پایداری مبتنی‌بر رویه‌های پذیرفته‌شده ملی و بین‌المللی به میان آمد، برخی از مشاوران و کارشناسان با تأکید بر تجربه‌های خود -به‌ویژه تجربه‌های برآمده از صنعت نفت و گاز- بر «تفاوت‌های بنیادین ایران» و «ضرورت نگاه بومی» پافشاری می‌کردند. آنان حتی برخی الزامات صریح در گزارش‌دهی پایداری، مانند توجه به برنامه‌های توسعه‌ای یک بنگاه و تأثیر آن بر زندگی مردم پیرامونش، یا رسیدگی به ادعاهای مرتبط با زمین و حقوق مردم محلی و بومی را موضوعاتی «نامرتبط با ایران» و «اختصاصاً مربوط به سرزمین‌های بومی مانند سرخپوستان» می‌دانستند.

این رویکردهای کاملاً اجتماعی‌محور، فهمی محدود از «جماعت محلی» و «مردم بومی» ارائه می‌کرد و با مفاهیم کلیدی این حوزه، از جمله «انتظارات مشروع»، جایگاه آن در میانه انتظارات حقوقی و اخلاقی و نقش آن در تحلیل ریسک‌های پایداری، بیگانه بود. در مقابل، هر گروهی که بر ضرورت استفاده از رویه‌ها و استانداردهای جهانی برای استقرار متوازن مسئولیت اجتماعی، گزارش‌دهی منظم و اجرای چارچوب‌های قابل‌ارزیابی تأکید می‌کرد، یا متهم می‌شد به «نگاه صرفاً علمی و غیرعملیاتی» یا «بی‌توجهی به ویژگی‌های بومی ایران».

اکنون به‌نظر می‌رسد انتشار گزارش اخیر رسانه «پیام ما» درباره اعتراضات مردم بومی و محلی یکی از میدان‌های نفتی -که به درگیری و تعطیلی میدان انجامید- خوانش دوباره این بحث‌ها را ضروری می‌کند، امری که امیدوارم منجر به ضرورت بازنگری جدی در شیوه‌های غیرنظام‌مند مسئولیت اجتماعی شرکت‌های نفت و گاز شود و نشان دهد در استان‌های نفت‌خیزی مانند خوزستان، فقدان سازوکارهای استاندارد و شفاف چه پیامدهایی می‌تواند داشته باشد.

مرور کلیدواژه‌های بیان‌شده در این گزارش نشان می‌دهد با مسئله‌ای کاملاً رایج، مشترک و قابل‌پیش‌بینی در حوزه پایداری یک بنگاه مواجه‌ایم: استخدام غیربومی، واگذاری زمین، حق مردم منطقه، محیط‌زیست، رعایت‌نشدن قوانین و مقررات از سوی شرکت‌های پیمانکار، بی‌توجهی به مجوزهای محیط‌زیستی، بیکاری، خشکسالی و امید جامعه به بهبود شرایط اقتصادی با آغاز پروژه‌های صنعتی. تمام این موارد در استانداردها، چارچوب‌های گزارش‌دهی پایداری و حتی دوره‌های حرفه‌ای  ESG/CSR به‌تفصیل مورد توجه قرار گرفته‌اند؛ زیرا در گذشته برای بسیاری از صنایع جهانی ریسک‌های جدی ایجاد کرده‌اند و از همین رو، برای کنترل و مدیریت این‌گونه ریسک‌ها، استانداردها و چارچوب‌های متعددی شکل گرفته است.

موضوع مهم دیگر اینکه در نبود گزارش‌های پایداری و مسئولیت اجتماعی سالانه این بنگاه صنعتی، تنها با مرور اخبار پراکنده منتشرشده -آن‌هم نه در تارنمای رسمی شرکت- با مجموعه‌ای از پروژه‌ها مواجه می‌شویم:
خرید تابلوی نقاشی از انجمن اوتیسم، مسابقه ایده‌پردازی ایدانو، مشارکت در جشن فارغ‌التحصیلی دانشکده مهندسی نفت دانشگاه تهران، نشست‌های «نگرش» (به‌عنوان نمونه با محوریت توانمندسازی زنان)، کاشت ۱۰۰ اصله نهال توسط کودکان سندروم داون، طرح «باور» و برخی اقدامات مرتبط با «گروه سبز» و نیروگاه‌های خورشیدی. اما هیچ‌یک از این فعالیت‌ها مشخص نمی‌کند مبنای انتخاب پروژه‌ها چه بوده است: آیا این اقدامات حاصل تحلیل متریالیتی و شناسایی دقیق موضوعات مهم با مشارکت ذی‌نفعان بوده؟ آیا برآمده از انتظارات مشروع جوامع محلی و ذی‌نفعان کلیدی است؟ یا صرفاً مجموعه‌ای از پروژه‌های پراکنده، بدون پیوند با راهبرد پایداری بنگاه؟

افزون‌براین، نبود گزارش‌های پایداری دوره‌ای و استاندارد موجب شده است تاکنون هیچ تصویر روشنی از ریسک‌های پایداری این بنگاه، اقدامات اثرگذار، دستاوردها، شکاف‌ها یا برنامه‌های اصلاحی آن شکل نگیرد؛ درحالی‌که وجود چنین گزارش‌هایی می‌توانست بخش مهمی از ریسک‌ها را کاهش دهد و شفافیت لازم را در تعامل با جوامع محلی ایجاد کند. این درحالی‌است که مشخص نیست چرا بنگاهی که به تهیه فیلم شرکتی برند خود با هدف معرفی دستاوردهای مسئولیت اجتماعی واقف بوده، از تهیه و یا انتشار عمومی گزارش پایداری خود به‌صورت منظم غفلت کرده است؟

 این حوادث و موارد مشابه آن نشان می‌دهد صنعت نفت و گاز ایران، به‌ویژه در استان‌هایی مانند خوزستان، دیگر نمی‌تواند با الگوهای پراکنده، غیرمستند و جدا از الزامات جهانی مسئولیت اجتماعی اداره شود. تجربه میدانی هرچند ارزشمند است، اما نباید جایگزین رویه‌های استاندارد، گزارش‌دهی شفاف، مشارکت واقعی ذی‌نفعان و تحلیل دقیق موضوعات مهم ‌شود.
پیاده‌سازی مسئولیت اجتماعی بدون چارچوب، نه‌تنها به حل مسائل کمک نمی‌کند، بلکه در شرایطی مانند اعتراضات اخیر، خود به عامل افزایش ریسک، بی‌اعتمادی و اختلال در فعالیت بنگاه تبدیل می‌شود.

به‌نظر می رسد نیاز است شرکت‌های فعال در حوزه نفت و گاز و نهادهای سیاستگذار و تنظیم‌گر، بازنگری بنیادین در شیوه‌های فعلی مسئولیت اجتماعی را در دستورکار قرار دهند و با تکیه بر استانداردهای پذیرفته‌شده جهانی و سازوکارهای بومی‌سازی‌شده، مسیر پایداری را به‌صورت مدون، شفاف، مشارکتی و قابل‌ارزیابی دنبال کنند.
این تنها راه کاهش ریسک‌ها، حفظ سرمایه اجتماعی و تقویت توسعه پایدار در مناطق کلیدی کشور است.