وقتی به تاریخ نگاه می‌کنیم، می‌بینیم نوشتن چگونه به ما امکان می‌دهد به گذشته برگردیم و بفهمیم مردمان و حاکمان هر دوره چگونه فکر می‌کردند و با چه مسائلی روبه‌رو بودند. بسیاری از پیام‌هایی که در زمان خودشان شاید جدی گرفته نشدند، بعدها الهام‌بخش تغییر شدند یا دست‌کم محرکی برای اندیشیدن در نسل‌های بعد بودند.

به‌طور مثال، کتیبه منسوب به داریوش هخامنشی در بیستون که در آن آمده: «خداوند این کشور را از دشمن، خشکسالی و دروغ در امان نگه دارد». همین یک جمله نشان می‌دهد دغدغه اصلی فرمانروای آن دوره چه بوده و جامعه را در چه چیزهایی آسیب‌پذیر می‌دیده است. یا نوشته‌هایی مانند «رساله عقل سلیم» که در شکل‌گیری انقلاب آمریکا نقش جدی داشتند. در طول تاریخ، صدها نمونه مشابه وجود دارد که نشان می‌دهد ثبت مکتوب، پیام‌هایی را حفظ کرده که نه ماندگاری شفاهی داشتند و نه اثرگذاری گسترده، اما با نوشته شدن و البته در معرض عموم قرارداده شدن، داستان به‌کلی تغییر کرده.

در دوران جدید نیز، کتاب‌ها و نوشته‌های ساختاریافته نقش تعیین‌کننده‌ای داشته‌اند. برای حفاظتگران طبیعت، مثال آشنای این نقش «بهار خاموش» است؛ کتابی که مسیر سیاستگذاری و نگاه جهانی به محیط‌‌زیست را تغییر داد. حتی سیاستمداران و افراد صاحب‌نقش، از پوتین و اوباما تا وینستون چرچیل، ستون‌نویسی منظم داشته‌اند. این سنت در ایران کمتر رایج است؛ مدیران بیشتر منتظرند کسی از آنها مصاحبه بگیرد تا اینکه خودشان زمانی برای نوشتن بگذارند.

سال ۸۵ که در آموزشکده سازمان محیط‌زیست پذیرفته شدم، دوران اوج وبلاگ‌نویسی بود. من هم خیلی زود وبلاگم را در بلاگفا ساختم و شروع به خواندن و نوشتن کردم. ماندن من در حوزه محیط‌زیست، تا حد زیادی نتیجه شبکه‌ای بود که همان نوشته‌ها برایم ساخت. اما شاید بپرسید ما که مدیر یا سیاستگذار نیستیم، نوشتن ما برای چه کسی اهمیت یا فایده‌ای دارد؟ برای من، این چند دلیل روشن است:

۱. نظم‌دهی به افکار

وقتی خود را موظف به نوشتن برای دیگران بدانیم، مجبوریم فکرهایمان را مرتب کنیم. گاهی ایده‌ای در ذهن داریم و خیال می‌کنیم پاسخ تمام مشکلات است. اما همین که می‌نویسیم، مقدمه می‌گذاریم، مسئله را ساده توضیح می‌دهیم، مثال می‌زنیم، جمع‌بندی می‌کنیم، می‌فهمیم آن «شاه‌کلید» شاید نه منطق دارد و نه ساختار قابل‌دفاع.

۲. شهامت قضاوت‌شدن

انتشار یک نوشته یعنی قبول کنیم دیگران حق دارند نقد کنند، بررسی کنند و خطاهای فکرم را ببینند. به‌قول سعدی «تا مرد سخن نگفته باشد، عیب و هنرش نهفته باشد». نوشتن ما را دقیق‌تر و مسئولانه‌تر می‌کند. چیزی می‌گوییم که بتوانیم از آن دفاع کنیم.

۳. تقویت پیام

نوشتن کمک می‌کند پیاممان شنیده شود. نوشته باعث تجمع مخاطب، گفت‌وگو و تکمیل‌شدن ایده می‌شود. وقتی نمی‌نویسیم، فکر می‌کنیم تنها هستیم، اما به‌محض اینکه افکارمان را در معرض دیده‌شدن قرار می‌دهیم، می‌توانیم بسنجیم چه کسانی همفکر ما یا مخالف ما هستند.

۴. ثبت همیشگی

هیچ‌کدام از ما نمی‌توانیم تصور کنیم صد سال بعد که نه من و نه شما زنده نیستیم، ممکن است آیندگان این نوشته را چگونه و کجا بخوانند. ولی می‌توانیم تصور کنیم که اگر داریوش هخامنشی جمله‌اش را در اینستاگرام استوری گذاشته بود، همان دو هزار سال پیش از بین رفته بود!

من حتی یادداشت‌هایی که اخیراً در روزنامه «پیام ما» می‌نویسم، در سایت archive.org هم ذخیره می‌کنم. تلاش می‌کنم ماندگاری اندک خروجی‌‌ای که دارم، برای بلندمدت هم تضمین شود. اگر از تصمیم‌سازی به سبک «لباس جدید پادشاه» می‌نویسم، امیدوارم صد سال دیگر اگر کسی به‌دنبال این سؤال بود که چرا ما نتوانستیم یوزپلنگ را حفظ کنیم؟ ببیند که ما در چه شرایطی کار می‌کردیم، مدیران چگونه تصمیم می‌گرفتند و چرا نشد…

یکی از ویژگی‌های خاص رئیس فعلی سازمان محیط‌زیست این است که همچنان اهل نوشتن است و کانال تلگرامش را به‌روز نگه می‌دارد. فارغ از عملکرد سازمان، نوشته‌های او منبعی از تفکر یک مدیر در این جایگاه است. می‌توان واژه‌هایی مثل «یوزپلنگ» یا «آلودگی» را جست‌وجو کرد و دید ذهن او دراین‌باره چگونه شکل گرفته است و راه‌حل را در چه می‌بیند. اینکه این نوشته‌ها «باور» هستند یا «ادعا»، مهم نیست؛ مهم این است که ثبت شده‌اند و امروز و فردا قابل‌قضاوت‌اند.

امیدوارم ما حفاظتگران بیشتر بنویسیم و عادت کنیم به‌جای تکیه بر اینستاگرام، در رسانه‌های رسمی بنویسیم و بخوانیم. افکارمان را ثبت کنیم، آماده قضاوت‌شدن باشیم و به این فکر کنیم که شاید یک نوشته‌ ساده، جرقه‌ای در ذهن حتی یک نفر ایجاد کند و تغییری مهم را رقم بزند.