در دورانی که هر تصمیم اقتصادی زیر ذره‌بین اثرات اجتماعی و محیط‌زیستی سنجیده می‌شود، پایداری دیگر نه شعار، که منطق جدید رقابت و حکمرانی سازمانی برای رشد است. کسب‌وکارها دریافته‌اند بدون درک پیوند میان مدیریت ریسک، اعتماد عمومی و سرمایه‌گذاری مسئولانه، نمی‌توان در بازار بیش‌ازپیش پایداری‌محورشده باقی ماند. امروز بنگاه‌ها برای حفظ اعتبار، جذب سرمایه و حتی تداوم حضور در زنجیره‌های ارزش جهانی ناچارند نشان دهند چگونه تصمیماتشان بر جامعه و محیط پیرامون اثر می‌گذارد.

در این میان، سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ایزو) که زمانی ستون مرجع در تنظیم استانداردهای مدیریت، کیفیت و تطابق بود، در حوزه‌ پایداری از رقبای خود مانند IFRS، GRI و EFRAG عقب ماند. اما اکنون، با بازتعریف نقش کمیته فنی ISO/TC 309، ایزو در تلاشی آگاهانه برای بازپس‌گیری نقش رهبری جهانی خود در حکمرانی، شفافیت و تجارت مسئولانه است. این تحول، بازگشت به گذشته نیست؛ بلکه تلاشی برای طراحی آینده‌ای است که در آن استانداردسازی، پاسخگویی سازمانی و مدیریت آثار، به‌عنوان سه ضلع یک مثلث واحد دیده می‌شوند؛ مسیری که اهمیت آن برای اقتصادهای درحال‌توسعه، از جمله ایران، دوچندان است.

گام‌های جهانی برای همگرایی در گزارش‌دهی و حکمرانی

در سال‌های اخیر، گسترش بی‌سابقه استانداردها و چارچوب‌های گزارش‌دهی در حوزه ESG (ابعاد زیست‌محیطی، اجتماعی و حکمرانی) باعث پیچیدگی قابل‌توجهی برای بنگاه‌ها شده است. نهادهایی مانند بنیاد IFRS با تشکیل هیئت بین‌المللی استانداردهای پایداری (ISSB) و گروه مشورتی EFRAG در اروپا کوشیده‌اند مسیر گزارش‌دهی و ارزیابی عملکرد پایداری شرکت‌ها را یکپارچه کنند. ویژگی‌های اصلی این نظام جدید شامل دیجیتالی‌شدن فرHیند افشا، الزام به حسابرسی/ اعتبارسنجی اطلاعات پایداری و هم‌پوشانی داده‌های مالی و غیرمالی است. در اروپا، دستورالعمل تازه گزارشگری پایداری شرکتی (CSRD) دامنه مسئولیت شرکت‌ها را به کل زنجیره ارزش توسعه داده و مدیران را در برابر اثرات زیست‌محیطی و اجتماعی تصمیمات خود پاسخ‌گو کرده است.

ایزو در پاسخ به این تحولات، حکمرانی سازمانی را در مرکز فعالیت خود قرار داده است؛ حکمرانی‌ای مبتنی بر شفافیت، پاسخگویی، اخلاق، مدیریت ریسک و خلق ارزش پایدار. کمیته ISO/TC 309 با انتشار استاندارد ISO 37000 چارچوبی جهانی برای حکمرانی خوب ارائه کرد که بر یکپارچگی تصمیم‌گیری، مشارکت ذی‌نفعان و مسئولیت‌پذیری سازمانی تأکید دارد. در نگاه ایزو و به‌منظور کمک به نقش‌آفرینی مؤثر سازمان‌ها در مسیر توسعه پایدار، «هدف سازمان» باید در پیوندی روشن با انتظارات جامعه و حفظ سلامت محیط‌زیست تعریف شود. 

بدین‌ترتیب، ارزش نهایی سازمان تنها در سود اقتصادی خلاصه نمی‌شود، بلکه در توانایی آن برای خلق اثر مثبت، تقویت اعتماد اجتماعی و پایداری بلندمدت معنا می‌یابد. ازاین‌رو، ایزو در پی آن است که فراتر از پیاده‌سازی اصول و پاسخگوسازی بنگاه‌ها، فرایندهایی را طراحی کند تا به مدیریت آثار بنگاه‌ها در مسیر توسعه پایدار منتهی شود. امری که ایزو آن را در گرو حکمرانی، مدیریت ریسک و ارزیابی و صحت‌سنجی اطلاعات پایدار می‌داند.

باوجوداین، ایزو بر این باور است که پاسخگو کردن بنگاه‌ها به‌تنهایی کافی نیست. شرکت‌ها باید از مرحله گزارش‌دهی عبور کنند و به سطحی برسند که بتوانند آثار فعالیت‌های خود را بر سرمایه‌های طبیعی و اجتماعی مدیریت کنند. در این مسیر، ایزو با ترکیب دو رویکرد کلیدی یعنی ESG محیط‌زیستی، اجتماعی و حکمرانی و GRC حکمرانی، ریسک و تطابق، الگویی یکپارچه برای ارزیابی و بهبود عملکرد سازمان‌ها ارائه داده است. براساس این رویکرد، حکمرانی خوب نه‌فقط در تدوین سیاست‌ها بلکه در ساختار داده‌محور تصمیم‌گیری، ارزیابی ریسک‌های پایداری و نظارت بر اثرات اجتماعی و محیطی معنا پیدا می‌کند.

به این منظور، کمیته فنی TC309 مأموریت دارد استانداردهایی را توسعه دهد که پیوند میان حکمرانی، ریسک، اخلاق و تطابق را تقویت کنند. برنامه راهبردی این کمیته در سه محور طراحی شده است:
۱. حکمرانی یکپارچه و ارتباط آن با مقررات ملی و بین‌المللی؛
۲. تمرکز بر سازمان‌های مأموریت‌محور و تاب‌آور؛
۳. توسعه نظام‌های اطمینان‌بخشی و مدیریت ریسک پایدار.

این جهت‌گیری به سازمان‌ها کمک می‌کند میان الزامات قانونی، انتظارات ذی‌نفعان و معیارهای بین‌المللی تعادل برقرار کنند.

چرا برنامه‌های ایزو برای نهادهای تنظیم‌گر و بنگاه‌های ایرانی اهمیت دارد؟

تحولات اخیر ایزو تنها برای شرکت‌ها دارای اهمیت نخواهد بود؛ نهادهای تنظیم‌گر ملی، قانونگذاران و سازمان‌های حرفه‌ای نیز می‌توانند از چارچوب‌های ایزو برای طراحی نظام‌های مؤثرتر نظارت و سیاستگذاری در حوزه پایداری استفاده کنند و خود را آماده برنامه‌های ایزو برای اعتبارسنجی و صحت‌سنجی داده‌ها و اطلاعات مرتبط با عملکرد پایدار خود کنند.
استانداردهای ایزو با تکیه بر اجماع جهانی، به کشورها کمک می‌کنند زبان مشترکی برای شفافیت، تطابق و ارزیابی عملکرد پایداری ایجاد کنند. این زبان مشترک به‌ویژه در کشورهایی مانند ایران که در آستانه تعامل گسترده‌تر با نهادهای بین‌المللی هستند، اهمیت دوچندان دارد. برای بنگاه‌های ایرانی، این تحولات می‌تواند سه پیام کلیدی داشته باشد:
۱. ورود به زنجیره‌های ارزش جهانی بدون رعایت الزامات ESG دشوار خواهد شد.
۲. سرمایه‌گذاران خارجی و شرکای بین‌المللی، تطابق با استانداردهای ایزو را به‌عنوان شاخص اعتماد و شفافیت می‌شناسند.
۳. در داخل کشور، آشنایی با این استانداردها می‌تواند پایه‌گذار نظام ملی اعتبارسنجی و ارزیابی پایداری شود.

به بیان دیگر، بهتر است به‌خاطر بسپاریم که ایزو صرفاً تولیدکننده استاندارد نیست، بلکه به ابزار سیاستگذاری و تنظیم‌گری جهانی تبدیل شده است که می‌تواند الگو و الهام‌بخش ساختارهای ملی نیز باشد و زنجیره‌ارزش گزارش‌دهی پایداری را که شامل پلتفرم‌های تحلیل داده و مراکز مشاوره، اعتبارسنجی و رتبه‌بندی نیز می‌شود، کامل کند. در جهانی که سرمایه‌گذاران، قانونگذاران و مصرف‌کنندگان از سازمان‌ها انتظار شفافیت و اثرگذاری مثبت دارند، آینده‌ رقابت اقتصادی به میزان تطابق شرکت‌ها با اصول حکمرانی خوب  و احتمالاً استانداردهایی است که سازمان ایزو در کمیته TC309 در پی تدوین آن است.