با اینکه صید و فروش گونه‌های کوسه در آب‌های جنوبی کشور ممنوع شده است، گزارش‌ها از ادامه صید و عرضه گوشت این آبزی در برخی رستوران‌ها و بازارهای محلی حکایت دارد. کوسه‌ها نقشی حیاتی در حفظ تعادل زیستی دریا دارند و نابودی آنها موجب افزایش جمعیت ماهیان کوچک و بر هم خوردن زنجیره غذایی اکوسیستم دریایی می‌شود. بااین‌حال، به‌دلیل سود بالای فروش گوشت و باله کوسه، برخی صیادان همچنان به صید این گونه‌ها ادامه می‌دهند.

در خلیج‌فارس گونه‌های گوناگونی از کوسه‌ها زیست می‌کنند که در میان آنها، خانواده‌ بمبک‌ها با نام‌هایی چون بمبک، سوس، سفید، سیاه و کُر، از نظر تعداد و تنوع بیش از دیگر خانواده‌ها دیده می‌شوند. بیشتر گونه‌های این خانواده زنده‌زا هستند و بسته به نوع، از یک تا ۶۰ نوزاد و گاهی بیشتر به دنیا می‌آورند. بااین‌حال، نرخ زادآوری آنها در مقایسه با بسیاری از آبزیان دیگر پایین است. از همین رو، حفاظت از این گونه‌ها برای حفظ تعادل زنجیره‌ زیستی در اکوسیستم دریایی اهمیت ویژه‌ای دارد. برداشت بی‌رویه کوسه‌ها که به کشتاری دسته‌جمعی شبیه است، می‌تواند نسل آنها را به‌شدت کاهش دهد و توازن بوم‌زیستی دریا را برهم زند. بنابراین، باید از چنین برداشت‌هایی پرهیز کرد تا سبب رکود نسل این آبزی نشود.

براساس بررسی‌های میدانی کارشناسان تیم اجرایی و عملیاتی مدیریت محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد قشم، نزدیک به ۳۰ گونه از کوسه‌ماهیان و سپرماهیان در معرض خطر در منطقه جزیره قشم و شمال تنگه هرمز وجود دارند. کوسه‌ها پس از صید به اسکله‌های صیادی آورده و به سردخانه‌های موجود در سطح روستاها و شهرها منتقل می‌شوند. پس‌ازآن، صیدها برای فروش در بازار ماهی‌فروشان و برحسب تقاضا به دیگر نقاط در جزیره و خارج از جزیره قشم  ارسال می‌شوند.

لقمه‌ای به بهای نابودی کوسه‌ها

در سایه بی‌توجهی و ضعف نظارت، شماری از صیادان و رستوران‌داران محلی، به صید و طبخ کوسه مشغول‌اند؛ رفتاری که نه‌تنها خلاف قانون و اخلاق محیط‌زیستی است، بلکه ضربه‌ای مهلک بر پیکره اکوسیستم خلیج‌فارس وارد می‌کند.

کوسه، این شکارگر بومی، قرن‌هاست که با کنترل جمعیت آبزیان کوچک، تعادل حیاتی بستر دریا را حفظ کرده است، اما امروز در سایه سودجویی‌های مقطعی، نگهبان دریا به قربانی تبدیل شده است و صید بی‌رویه، پوست‌کنی، فروش پنهان در بازارها و حتی عرضه در برخی رستوران‌های محلی با نام‌های جعلی، نشانه‌هایی تلخ از یک فاجعه محیط‌زیستیِ در حال وقوع است.

مصرف‌کننده نیز بی‌خبر از حقیقت، لقمه‌ای می‌خورد که بهایش نابودی یک گونه ارزشمند و تهدید سلامت خود اوست. گوشت کوسه سرشار از فلزات سنگین، از جمله جیوه است که می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری بر سیستم عصبی و بدن انسان بگذارد و این یعنی فریب در دو سطح: فریب طبیعت و فریب انسان.

گردشگری پایدار برپایه احترام به طبیعت شکل می‌گیرد، نه تخریب آن. وقتی کوسه‌ها از آب‌های جنوب حذف شوند، تعادل زیستی بر هم می‌خورد، ماهیان کوچک بی‌رویه افزایش می‌یابند، صید کاهش می‌یابد و درنهایت، اقتصاد محلی صیادان ضربه می‌خورد.

انسان تهدید است

طبق آمار منتشرشده توسط کنوانسیون تجارت بین‌المللی گونه‌های جانوری و گیاهی در معرض خطر انقراض CITES بیش از نیمی از کوسه‌ماهیان و سپرماهیان در معرض خطر یا در معرض خطر انقراض قرار دارند. براساس داده‌های سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) که در گزارش «بررسی کشورها درباره صید، تجارت و توصیه‌های مدیریتی برای گونه‌های کوسه فهرست‌شده در کنوانسیون CITES» که سازمان TRAFFIC در سال ۲۰۲۲ منتشر کرده است، ایران در بازه زمانی ۲۰۰۸ تا ۲۰۱۷ در میان ۲۰ کشور دارای بیشترین میزان صید کوسه‌ماهیان در جهان، در رتبه‌ شانزدهم قرار دارد. به‌علاوه متوسط سالانه صید کوسه‌ماهی در این دوره ۹ساله در ایران ۱۳ هزار و ۵۹۶ تن ثبت شده است.

بر مبنای گزارش فائو، ایران یکی از کشورهای مهم صیدکننده کوسه در خلیج‌فارس و آب‌های اطراف آن است. البته آمار فائو بر مبنای گزارش رسمی دولت ایران تهیه می‌شود که فقط میزان صید اعلامی سازمان شیلات کشور را گزارش می‌دهد. در این آمار صید غیرمجاز، صید ثبت‌نشده و همچنین صید گزارش‌نشده لحاظ نمی‌شود و بنابراین، میزان واقعی صید می‌تواند بیشتر از ارقام اعلام‌شده باشد.

۷۷ درصد از گونه‌های کوسه و شعاع‌ماهیان اقیانوسی طبق معیارهای فهرست سرخ اتحادیه جهانی حفاظت از طبیعت (IUCN) در معرض خطر انقراض قرار دارند. این وضعیت عمدتاً به‌دلیل صید بی‌رویه و غیرمجاز است.

به‌طورکلی، انسان‌ها جدی‌ترین تهدید برای جمعیت کوسه‌ها محسوب می‌شوند، درحالی‌که آمار جهانی حوادث حمله کوسه به انسان بسیار محدود است؛ در طول یک سال حدود ۵۵ حادثه ثبت شده است و از این تعداد، ۱۲ مورد منجر به مرگ انسان شده است. این تناقض نشان می‌دهد تهدید اصلی برای کوسه‌ها ناشی از فعالیت‌های صید تجاری و تخریب زیستگاه آنها به دست انسان‌هاست.

براساس گزارش‌های منتشرشده، از جمله گزارش‌های Greenpeace و WildAid، سالانه بین ۲۶ تا ۷۳ میلیون کوسه در سطح جهانی به‌ویژه برای تجارت باله صید می‌شوند. این آمار نشان‌دهنده فشار بالای صید بر جمعیت کوسه‌هاست. از طرف دیگر بسیاری از گونه‌های کوسه قادر به بازسازی جمعیت خود نیستند. این وضعیت بحرانی نیازمند توجه جدی و همکاری بین‌المللی برای حفاظت از کوسه‌ماهیان است؛ چراکه با کاهش فشار صید، جمعیت ازدست‌رفته کوسه‌ماهیان می‌تواند تا حدودی احیا شود.

صید کوسه‌های نابالغ خلیج‌فارس

برای حفاظت از کوسه‌ماهیان در برابر تهدیدات موجود، مناطق قرق بومی دریایی در مناطق مختلف جهان با کنترل دولت‌ها از طریق وضع قوانین بازدارنده و مدیریت، همکاری و مشارکت سازنده جوامع محلی در حال رشد است که این موضع نیز باید در آب‌های ایران و بالاخص خلیج‌فارس در دستورکار قرار گیرد.

مناطق حفاظت‌شده دریایی و قرق‌های بومی می‌توانند نقش ویژه و مؤثری در حفاظت از کوسه‌ماهیان ایفا کنند.

علاوه‌بر صید گسترده کوسه‌ها به‌دلیل تجارت باله، این روزها زنگ خطر جدی در آب‌های جنوب ایران برای کوسه‌ماهیان به صدا در آمده است، بخش عمده کوسه‌های صیدشده در بازارهای محلی، کوسه‌های نابالغ و کوچک هستند که این، تهدیدی جدی برای جمعیت کوسه‌ها محسوب می‌شود. شدت این تهدید با توجه به ویژگی‌های زیستی کوسه‌ها، از جمله بلوغ دیررس، دوره طولانی بارداری، فاصله نسبتاً زیاد بین دو دوره بارداری و تعداد محدود نوزادان، دوچندان می‌شود.

مدیریت محیط‌زیست سازمان منطقه آزاد قشم در سالیان اخیر برنامه‌های آموزشی را برای صیادان و جوامع محلی هدف روستاها و شهرهای جزیره قشم اجرا کرده و «کارگاه آموزشی ممنوعیت استفاده از کوسه (کولی) در غذاهای محلی بومگردی‌ها و رستوران‌های محلی» یکی از این موارد است.

درواقع، براساس قانون شکار و صید (مصوب ۱۳۴۶/۰۳/۱۶ مجلس شورای ملی)، قانون اصلاح موادی از قانون شکار و صید و اصلاحیه‌های بعدی آن (مصوب ۱۳۷۵/۰۹/۲۵ مجلس شورای اسلامی) و مصوبه شماره ۴۴۲ شورای‌عالی حفاظت محیط‌زیست مورخ ۱۳۹۸/۰۴/۲۵ درباره بهای جانوران وحشی از لحاظ مطالبه ضرر و زیان، صید، فروش و عرضه کوسه‌ماهیان تا اطلاع ثانوی در جزیره قشم ممنوع اعلام شده است.

پس از سال‌ها اطلاع‌رسانی و انجام آموزش در زمینه حفاظت از کوسه‌ماهیان و سپرماهیان در جزیره قشم و استان هرمزگان، برقراری ارتباط مستمر و سازنده با جوامع محلی و صیادی، اعتمادسازی و فرهنگسازی در جوامع هدف، با توجه به وضعیت بغرنج کوسه ماهیان و میزان بالای صید و فروش این جانوران، مدیریت محیط‌زیست در این زمینه با توجه به بند (چ) قانون شکار و صید، جرائم نقدی سنگینی برای متخلفان این حوزه در نظر گرفته می‌شود که جریمه صید کوسه کولی کر (کوسه‌نهنگ) ۵۰۰ میلیون ریال، انواع کوسه سرچکشی ۳۵۰ میلیون ریال و سایر کوسه‌ها ۱۰۰ میلیون ریال است.

این فعالیت‌ها توسط مؤسسه «کولی کر خلیج‌فارس» با همکاری محیط‌زیست منطقه آزاد قشم و حمایت دفتر کمک‌های خرد تسهیلات جهانی محیط‌زیست برنامه عمران ملل متحد (UNDP/GEF/SGP) انجام شده‌ است.

خلیج‌فارس برای ماندگاری در مسیر توسعه پایدار، نیازمند دریاهای زنده، سواحل سالم و مردمی آگاه است و حفاظت از کوسه‌ها، حفاظت از حیات دریاست و دریا، میراث مشترک همه ماست. امروز زمان سکوت نیست و باید با صراحت گفت صید و طبخ کوسه در خلیج‌فارس، خیانت به آینده دریاست. حفاظت از دریا فقط وظیفه‌ دولت نیست؛ مسئولیت اجتماعی همه‌ ماست. اگر امروز در برابر سود کوتاه‌مدت سکوت کنیم، فردا با دریایی بی‌جان، اقتصادی فلج و گردشگری بی‌اعتبار روبه‌رو خواهیم بود.