در سریال «اجل معلق»، مخاطبان با رهاسازی مار پیتون روبه‌رو می‌شوند. نظر شما به عنوان کارشناس محیط‌زیست دراین‌باره چیست؟

من این سریال طنز را جسته و گریخته می‌بینم. از نظر نقد هنری حرفی برای گفتن ندارم؛ چون تخصص من نیست. این سریال محبوبیت زیادی دارد و توانسته مخاطبان زیادی را جذب کند. اما نقد من به قسمت اخیر آن از لحاظ محیط‌زیست است. در این قسمت برای انجام یک کار ثواب و به‌دست‌آوردن فرصت برای عمر بیشتر، پیشنهاد می‌شود آقای عطاران یک مار خریداری و آن را رهاسازی کند. آنها وارد یک پرنده‌فروشی در تهران می‌شوند که در آن انواع طوطی‌ها از جمله طوطی ماکائو یا آرا،‌ کاسکو و… که همه آنها جزو گونه‌های قاچاق هستند، فروخته می‌شود. فروشنده اصرار می‌کند یکی از گونه‌های طوطی را بخرند. اما آنها تاکید می‌کنند، دنبال مار هستند. فروشنده آنها را به بخش پشتی مغازه می‌برد و می‌گوید انواع و اقسام خزنده و… را در آنجا می‌فروشد. عطاران و همراهش درنهایت یک مار پیتون تهیه می‌کنند. فروشنده هم گونه را برایش بسته‌بندی و تأکید می‌کند به کسی نگویند که آن را از کجا خریده‌اند. در ادامه، شخصیت «اجل» پیشنهاد می‌کند این مار در بیابان‌های قزوین رها شود. به‌نظرم پرداختن به دو مقوله، در سریالی با این حجم مخاطب اشتباه است و می‌تواند فاجعه‌ای برای محیط‌زیست باشد.

این دو مقوله که از آن صحبت می‌کنید، دقیقاً چیست؟

مقوله اول، بحث خریدوفروش و قاچاق گونه‌های غیربومی است. متأسفانه خریدوفروش و قاچاق این گونه‌ها در تهران زیاد است؛ موضوعی که هم خلاف قوانین ملی و هم برخلاف قوانین و کنوانسیون‌های بین‌المللی است.

بخش دوم، به رهاسازی این مار غیربومی در طبیعت بازمی‌گردد. رهاسازی این گونه‌ها یکی از عوامل تهدیدکننده گونه‌های بومی است. متأسفانه عموم مردم در این زمینه اطلاعی ندارند و نمی‌دانند نباید گونه غیربومی در یک منطقه رهاسازی شود. اما انتظار ما این بود که هنرمندی مثل آقای عطاران حساسیت بیشتری به این مسئله نشان دهد. زمانی که در یک سریال پرمخاطب این اتفاق می‌افتد، بازتاب و تأثیری بسیار منفی در جامعه خواهد داشت.

آیا موردی مشابه این، درباره حضور گونه غیربومی در سریال‌ها بوده که این بازتاب را داشته باشد؟

بله، ما تجربه تلخ معرفی ایگوانا را در سریال آقای «مهران مدیری» به اسم «مرد هزارچهره» داشتیم. بعد از این سریال، بحث نگهداری از ایگوانا مد شد. اما آنچه در «اجل معلق» نشان داده شده،‌ حتی بیش از نمایش صرف است؛ یعنی ما با خرید گونه قاچاق و در ادامه رهاسازی آن مواجه‌ایم.

زمانی که قرار است در یک سریال چنین گونه‌هایی نمایش داده شود، با سازمان حفاظت محیط‌زیست مشورت نمی‌کنند؟ در دنیا چنین روالی وجود دارد؟

تا جایی که می‌دانم فیلمسازان‌، کارگردانان، تهیه‌کنندگان وقتی قصد ساخت سریالی با این محتوا برای صداوسیما را دارند، سناریو را برای محیط‌زیست می‌فرستند و نظرخواهی می‌‌کنند و یا مجوز حضور گونه را می‌گیرند؛ با توجه به اینکه سریال اجل معلق در شبکه نمایش خانگی پخش شده، نمی‌دانم شامل مشورت با محیط‌زیست می‌شود یا نه. مطمئنم اگر این موضوع با کارشناسان سازمان حفاظت محیط‌زیست مطرح می‌شد، آنها چنین مجوزی را نمی‌دادند یا توصیه می‌کردند به‌جای خرید و رهاسازی یک گونه غیرمجاز و قاچاق،‌ سراغ گونه‌های بومی مانند کبک،‌ بلدرچین و… بروند. متأسفانه پخش چنین محتوایی نتیجه یک یا دو سال آموزش را از بین می‌برد و تبعات منفی دارد.

شما به این موضوع اشاره کردید که بعد از برنامه آقای مدیری تمایل به نگهداری ایگوانا افزایش یافت،‌ آیا آماری وجود دارد؟

 متأسفانه چون قاچاق به‌شکل زیرزمینی اتفاق می‌افتد، فقط موارد کشف و ضبط شده را می‌دانیم و آمار دقیقی از میزان خرید‌وفروش نداریم. پس از پخش سریال مرد هزارچهره شاهد افزایش کشف و ضبط  ایگوانا در کشورمان بودیم. ایگوانا گونه‌ای است که به‌واسطه قیمت گزاف آن خریداران و مشتریان خاص خود را دارد. ما تنها زمانی از این خریدو فروش مطلع می‌شویم که گزارش آن داده شود و بتوانیم محموله قاچاق را بگیریم.

ممکن است سازمان حفاظت محیط‌زیست تصمیم بگیرد متنی را در این زمینه منتشر کند. بااین‌حال، این سریال بارها و بارها دیده می‌شود و متن تهیه‌شده توسط سازمان حفاظت محیط‌زیست مخاطبان محدودی خواهد داشت. به‌نظر شما رویکرد مؤثر چه می‌تواند باشد؟

آقای عطاران دایره مخاطبان گسترده‌ای دارد. کمک بزرگی که این هنرمند می‌تواند به طبیعت ایران کند، این است که با یک روزنامه مصاحبه‌ای داشته باشد، یا در صفحات شخصی خود در شبکه‌های اجتماعی این موضوع را توضیح دهد. باز هم تأکید می‌کنیم نمایش چنین مواردی به صلاح محیط‌زیست ایران نیست. صداوسیما و هنرمندان نیز باید در این زمینه حساسیت‌های موضوع را در نظر بگیرند.

شما از این صحبت کردید که ورود گونه‌های غیربومی آسیب جدی به طبیعت می‌زند. حتی اگر فرض بگیریم کسانی درنهایت تصمیم به چنین رهاسازی‌هایی، چه مار و چه سایر گونه‌ها، بگیرند،‌ تبعات آن چیست؟

 من مطمئنم که در این فیلم پس از رهاسازی،‌ زنده‌گیری مجدد اتفاق می‌افتد و نمی‌گذارند مار در طبیعت باقی بماند. اما رهاسازی‌ گونه‌های غیربومی بسیار خطرناک است. به‌عنوان مثال، ما الان شاهد حضور لاک‌پشت گوش قرمز در تالاب‌های شمال کشور هستیم که هرساله جمعیت آنها افزایش پیدا می‌کند. گونه‌های غیربومی در زیستگاه‌ها تبدیل به گونه‌های مهاجم می‌شوند و جزو پنج عامل تهدیدکننده تنوع‌زیستی هستند. در آمریکا همین مار پیتون در قسمت‌های جنوبی این کشور در ایالت‌های فلوریدا و لوئیزیانا یکی از بزرگترین مشکل تالاب‌های این کشور  است که از بقیه گونه‌ها تغذیه و حتی در مواردی، به شناگران حمله می‌کند. همچنین، در شمال ایران گونه گیاهی سنبل آبی را داریم که تالاب انزلی را درگیر خود کرده است. متأسفانه گونه‌های غیربومی قابلیت زیادی در سازگار کردن خود با شرایط جدید دارند. آنها حتی بیماری‌هایی را با خود به‌همراه می‌آورند و آن را به سایر گونه‌ها منتقل می‌کنند. گونه‌های بومی در رقابت با این گونه‌ها موفق نیستند و در عمل شاهد رشد جمعیت آنها هستیم. این مقوله به‌ویژه درباره گونه‌هایی مثل دوزیستان یا خزندگان جدی‌تر است. باز هم در شمال و شمال‌غرب کشور گونه «نوتریا» را که از راسته جوندگان است، داریم که باعث آسیب‌های فراوان به زیستگاه‌ها و تنوع‌زیستی شده است. مدیریت جمعیت گونه‌های غیربومی هم بسیار دشوار و هزینه‌بر است. سازمان حفاظت محیط‌زیست ناچار است بخشی از انرژی خود را صرف حذف آنها کند؛ زیرا گونه‌های مهاجم عموماً مخفی‌کار هستند و کنترلشان به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.