تابستان به پایان رسیده و روند قطع برق در ایران کاهش یافته است. هرچند گفته می‌شود قطعی برق ادامه خواهد داشت، قطع برق تنها بهانه برای صرفه‌جویی نباید باشد. ما باید فارغ از اینکه در تابستان دچار کمبود انرژی هستیم یا نه، در تمام فصول عادت‌ها و رویه‌های زندگی، ساخت شهرها و معماری را بازنگری کنیم تا بتوانیم شهرهای پایدار با مصرف صحیح، الگوهای مصرف صحیح و صرفه‌جویانه داشته باشیم.

یکی از عادت‌های مخربی که متأسفانه در سال‌های اخیر در شهرهای ما رواج یافته، نورپردازی بناهای مسکونی است؛ پدیده‌ای که گاه از سوی افرادی ترویج می‌شود که صرفاً با سفر به کشورهای غربی و مشاهده نورپردازی برخی بناهای شاخص، به این نتیجه رسیده‌اند که نورپردازی ساختمان می‌تواند به اعتبار و شخصیت بنا و حتی جایگاه اجتماعی ساکنان آن کمک کند و به ابزاری برای نمایش، تمایز و فخرفروشی تبدیل شود.

این در حالی است که نورپردازی معماری در بسیاری از شهرهای جهان، صرفاً برای بناهای شاخص، تاریخی و دارای ارزش‌های فرهنگی یا کارکردی ویژه، مانند موزه‌ها، یادمان‌ها و ساختمان‌های عمومی مهم، به کار می‌رود؛ بناهایی که می‌توانند به هویت و شخصیت شهر، به‌ویژه در ساعات شب، کمک کنند و همچون یک نماد، نشانه یا نقطه راهنما در ساختار شهری دیده شوند. حتی در مورد این بناها نیز نورپردازی زمانی ارزشمند است که آگاهانه، متناسب با ویژگی‌های معماری، زمینه شهری و نیازهای محیطی طراحی شده باشد.

اما در ایران، این روند تا جایی پیش رفته که نورپردازی به بخش قابل‌توجهی از بناهای مسکونی نیز تسری پیدا کرده است؛ نورهایی که گاه در تمام ساعات شب روشن هستند و نه‌تنها برای ساکنان خود ساختمان، بلکه برای همسایگان و سایر افراد آن محله مزاحمت ایجاد می‌کنند و آسایش و خواب آنان را تحت تأثیر قرار می‌دهند. مسئله اینجاست که در بسیاری از موارد، برای چنین مداخلاتی پاسخ‌گویی یا نظارت مشخصی وجود ندارد و حق شهروندان برای برخورداری از آرامش و تاریکی شب به‌سادگی نادیده گرفته می‌شود.

نکته قابل‌تأمل آن است که این روند تنها از سوی گروه‌هایی که به‌دنبال نمایش موقعیت و تمایز اجتماعی هستند شکل نمی‌گیرد، بلکه به‌تدریج به یک تقاضای بازار و بخشی از رویه‌های رایج ساخت‌وساز تبدیل شده است. در نتیجه، معماران، مهندسان و سازندگان نیز گاه صرفاً در پاسخ به تقاضای بازار، این الگوها را تکرار می‌کنند؛ بدون آنکه ضرورت، پیامدها و کیفیت واقعی این مداخلات را بررسی کنند یا از خود بپرسند که آیا چنین نورپردازی‌ای واقعاً به زیبایی، خوانایی و کیفیت معماری بنا کمک می‌کند یا صرفاً وسیله‌ای برای نمایش و خودنمایی است. در بسیاری از موارد، نتیجه نه ارتقای معماری، بلکه انباشت نور، خیرگی و آشفتگی بصری در سیمای شبانه شهر است.

در شرایطی که صرفه‌جویی در انرژی و مصرف صحیح منابع نه‌تنها در شرایط جنگی کشور ما، بلکه در تمام جهان موضوعی حیاتی است، برقی که باید برای تولید و صنعت و کشاورزی به کار رود، در شهرها و حتی برخی روستاها صرف نورپردازی‌هایی می‌شود که شاید تنها دلیل وجودی‌شان، خودنمایی نوکیسگان برای ایجاد احساس خاص‌بودن است. هزینه این نورپردازی‌ها تنها به خرید تجهیزات محدود نمی‌شود. تأمین تجهیزات برقی، نصب، نگهداری و تعمیر آن‌ها و مهم‌تر از همه، مصرف مستمر برق در طول شب، همگی هزینه‌هایی هستند که در مقیاس یک شهر می‌توانند قابل‌توجه باشند. حال این روند را در تمام شهرهای ایران ضرب کنید تا به هزینه و مصرف سرسام‌آور آن پی ببرید.

در شرایطی که همواره از شهروندان خواسته می‌شود مصرف انرژی خود را کاهش دهند، منطقی است که مصرف انرژی بناها و تأسیسات نورپردازی آن‌ها نیز مورد توجه و ارزیابی قرار گیرد. نمی‌توان از ضرورت صرفه‌جویی در مصرف برق سخن گفت، اما همزمان مصرف انرژی برای نورپردازی‌های غیرضروری و عمدتاً نمایشی ساختمان‌ها را نادیده گرفت.

این نورپردازی‌ها، برخلاف آنچه گاه تصور می‌شود، لزوماً هیچ نقشی در افزایش ایمنی و امنیت بنا ندارند. روشن‌بودن یک نمای مسکونی در تمام طول شب، به‌خودی‌خود به معنای افزایش امنیت نیست؛ در بسیاری از موارد، صرفاً هزینه بیشتری برای انرژی و تجهیزات ایجاد می‌کند، بدون آنکه منفعت متناسبی برای ساکنان یا شهر فراهم کند. بنابراین باید پرسید این نورپردازی دقیقاً چه ضرورتی دارد، چه مشکلی را حل می‌کند و در برابر چه میزان هزینه و مصرف انرژی، چه ارزش واقعی برای شهر ایجاد می‌کند؟

مسئله مهم دیگر، پیامدهای زیست‌محیطی و سلامت‌محور آلودگی نوری است. نور مصنوعی شبانه می‌تواند بر بسیاری از موجودات زنده، از جمله پرندگان، حشرات و سایر گونه‌های شهری، اثر بگذارد و الگوهای طبیعی فعالیت، تغذیه، مهاجرت و تولیدمثل آن‌ها را مختل کند. از این منظر، روشن نگه‌داشتن بی‌وقفه نماهای ساختمان‌ها فقط یک انتخاب شخصی نیست؛ بخشی از نوری است که به محیط عمومی و اکوسیستم شهری وارد می‌شود و باید پیامدهای آن در مقیاس شهر مورد توجه قرار گیرد.

از نظر سلامت انسان نیز مسئله صرفاً مزاحمت بصری نیست. بدن انسان برای تنظیم بسیاری از فرایندهای فیزیولوژیک خود به چرخه طبیعی روشنایی روز و تاریکی شب وابسته است. نور شبانه، به‌ویژه زمانی که شدید و مستمر باشد و وارد فضای خواب شود، می‌تواند سیگنال طبیعی تاریکی را مختل کند و از طریق سیستم شبانه‌روزی بر ترشح ملاتونین و زمان‌بندی برخی فرایندهای هورمونی اثر بگذارد.

در این میان، ارتباط میان سیستم شبانه‌روزی، هیپوتالاموس و هیپوفیز اهمیت ویژه‌ای دارد. نور از طریق چشم به مراکز تنظیم ساعت زیستی در مغز منتقل می‌شود و می‌تواند زمان‌بندی ترشح ملاتونین و سایر فرایندهای مرتبط با چرخه خواب و بیداری را تحت تأثیر قرار دهد. اختلال در این چرخه می‌تواند الگوی طبیعی ترشح برخی هورمون‌ها، از جمله کورتیزول، هورمون رشد، پرولاکتین و هورمون‌های مرتبط با عملکرد تولیدمثل را تغییر دهد.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که نور نمای ساختمان به‌صورت مستقیم و مداوم وارد خانه‌های اطراف شود. ساکنانی که به نور شبانه حساس هستند، ممکن است مجبور شوند با صرف هزینه اضافه، برای کاهش شدت نور در زمان خواب از پرده‌های ضخیم، پوشش‌های چندلایه و سایر تجهیزات استفاده کنند و حتی با وجود این اقدامات نیز نتوانند تاریکی مطلوب را در فضای خواب خود ایجاد کنند. بگذریم که چنین تمهیداتی برای مستأجرانی که مرتب در حال جابه‌جا شدن هستند، بسیار گران بوده و معمولاً ممکن نیست. در چنین شرایطی، یک انتخاب ظاهراً شخصی در طراحی یک ساختمان، در واقع کیفیت زندگی و آسایش دیگران را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

بنابراین، نورپردازی بناهای مسکونی را نمی‌توان صرفاً مسئله‌ای مربوط به سلیقه، زیبایی‌شناسی یا انتخاب شخصی مالک دانست. وقتی نور یک ساختمان به فضای عمومی و خانه‌های اطراف سرریز می‌شود، موضوع به یک مسئله شهری و حق به شهر تبدیل می‌شود و باید از منظر مصرف انرژی، آلودگی نوری، آسایش و حق برخورداری از تاریکی شب، سلامت و کیفیت خواب شهروندان و همچنین حفاظت از اکوسیستم‌های شهری مورد توجه قرار گیرد.

شاید لازم باشد پیش از آنکه هر ساختمانی را با مجموعه‌ای از چراغ‌ها در تمام ساعات شب روشن کنیم، یک پرسش ساده اما اساسی مطرح کنیم: این نورپردازی دقیقاً چه چیزی به شهر اضافه می‌کند؟ اگر پاسخ، صرفاً نمایش ساختمان، خودنمایی یا تلاش برای ایجاد تمایز و کسب هویت اجتماعی باشد، آیا واقعاً منطقی است که برای آن، انرژی و منابع اقتصادی مصرف شود و در مقابل، آسایش همسایگان، تاریکی شب، محیط‌زیست و حتی ریتم طبیعی زندگی انسان و سایر موجودات شهری نادیده گرفته شود؟ شهر زیبا الزاماً شهری نیست که در آن همه‌چیز در تمام ساعات شب روشن باشد. گاهی کیفیت معماری و کیفیت زندگی شهری دقیقاً در توانایی ما برای نور دادن به اندازه لازم و تاریک گذاشتن به اندازه لازم است.