آنچه سوخت‌های فسیلی بر سر محیط‌زیست آورده‌اند، بر کسی پوشیده نیست. از انتشار آلاینده‌هایی همچون اکسیدهای گوگرد، اکسیدهای نیتروژن و منوکسیدکربن تا ذرات معلق گرفته تا انتشار گازهایی که اگرچه آلاینده محسوب نمی‌شوند، اما دارای اثر گلخانه‌ای هستند و عامل افزایش دمای عمومی زمین محسوب می‌شوند، همه و همه از آثار استفاده از سوخت‌های فسیلی هستند. دست‌کم در دو دهه اخیر، بسیاری از رسانه‌ها درباره این اثرات صحبت کرده‌اند و امروز کمتر کسی را می‌توان یافت که از ابعاد تأثیرات منفی این سوخت‌ها بی‌خبر باشد. سوخت‌های فسیلی در تمام مراحل از استخراج تا پالایش و استفاده، دارای آلایندگی هستند. اگرچه در چند دهه همواره تلاش بر این بوده است که از آلایندگی آنها کاسته شود، اما باتوجه‌به میزان استفاده گسترده از آنها در تولید برق، واحدهای صنعتی، حمل‌ونقل، گرمایشی و… نمی‌توان هر میزان تولید آلودگی و گاز گلخانه‌ای با منشأ این سوخت‌ها چشم‌پوشی کرد.

اما تأثیر دیگری که این سوخت‌ها بر محیط‌زیست دارد، کمی پیچیده‌تر است و در حوزه اقتصاد و سیاستگذاری باید آن را جست‌وجو کرد. تجربه بیش از ۱۵۰ سال استفاده از سوخت‌های فسیلی در جهان نشان می‌دهد در دسترس بودن و قیمت نسبتاً ارزان این سوخت‌ها از یک‌سو و سود سرشار حاصل از تولید و فروش آنها برای تولیدکنندگان از سوی دیگر، باعث می‌شود کشورها کمتر به آثار و تبعات استفاده از آنها بیندیشند و حرکت آنها به‌سوی جایگزین‌ها با مشکل روبه‌رو باشد. کشورهایی که به دریای ذخایر زیرزمینی نفت و گاز دسترسی دارند، معمولاً کمتر نگران بهره‌وری انرژی هستند و برنامه‌های توسعه خود را برپایه سوخت ارزانی که در اختیار دارند، استوار می‌کنند. این‌چنین است در کویرهای سوزان خاورمیانه، امارات متحده عربی پیست اسکی سرپوشیده راه‌اندازی می‌کند و صنایع فولادی جانمایی‌شده در میان کویرهای خشک ایران برای جبران کمبود آب خود -به پشتوانه سوخت فسیلی ارزان- برنامه شیرین‌سازی و پمپاژ آب از سواحل خلیج‌فارس و دریای عمان را برای فاصله‌ای چندصد کیلومتری از ساحل راه‌اندازی می‌کنند. این‌چنین است که میزان «شدت انرژی» (نسبت مصرف انرژی به میزان تولید) در خاورمیانه بالاست و تنها شدت انرژی در ایران، ۲.۵ برابر میانگین جهانی است. مسئله، تنها فراوانی نیست، بلکه نادیده انگاشتن آثاری است که استفاده از همین سوخت‌های فسیلی داشته است. دست‌کم در هفت دهه از قرن بیستم، سوخت فسیلی ابزار قدرتمند سیاستمداران در جامعه جهانی بود و بخش مهمی از مناسبات قدرت به‌واسطه همین ابزار تغییر کرد.

اقتصادهای کوچک و بزرگ به‌واسطه همین سوخت‌ها سر برآوردند و پا گرفتند و بازارهای وابسته را شکل دادند. همین قدرت اقتصادی و به‌تبع آن قدرت سیاسی برگرفته از هیدروکربن‌های پرطرفدار حتی بر روند پیگیری‌ها برای ایجاد تغییر، کاهش اثرات محیط‌زیستی و گذار به‌سوی منابع انرژی پاک تأثیر منفی داشته و دارد. مروری بر اخبار و جهت‌گیری رهبران جهان، چهره‌های سیاسی و رسانه‌ها درباره مسائلی همچون تغییراقلیم و گذار به انرژی پاک، به‌سادگی امکان تفکیک بهره‌مندان از خان نعمت سوخت فسیلی را از تحول‌خواهان میسر می‌کند. آنچه سوخت‌های فسیلی -در کنار خدمات ارزشمندشان به توسعه جوامع بشری- بر سر اکوسیستم‌ها و منابع حیاتی زمین آورده‌اند، تنها آلاینده‌هایشان نیست، بلکه بخش مهمی از آن، ایجاد فضایی سیاسی و اقتصادی است که گذار به عصر انرژی‌های جدید و پاک‌تر را دشوار می‌کند.