محمدرضا کاویان‌پور رئیس موسسه تحقیقات آب از تهدیدهای کاهش و افزایش تراز آب دریای خزر برای سواحل ایران در نشست خبری روز گذشته خود در حاشیه بیستمین نمایشگاه بین‌المللی صنعت آب و تاسیسات آب و فاضلاب کشور خبر داد.
به گفته او با توجه به افزایش جمعیت و تغییرات اقلیمی، پژوهش‌های آبی در کشور به اولویت تبدیل شده است: «هیدرولیک و محیط‌های آبی» و «منابع آبی»، پروژه‌هایی را برای ارزیابی مخازن و پایش منابع آبی دو محور اصلی پژوهش‌های این مرکز هستند. یکی از اقدامات مهم این موسسه ایجاد و توسعه سامانه‌های مدیریتی است که به بخش‌های مختلف تخصصی در حوزه آب کشور کمک می‌کند که از جمله آن‌ها می‌توان به «سامانه پایش و هشدار سیلاب»، «سامانه پایش کاربری اراضی»، «سامانه تبخیر و تعرق»، و «سامانه آب ورودی سدها» اشاره کرد. این سامانه‌ها با استفاده از فناوری‌های هوش مصنوعی و یادگیری عمیق، اطلاعات دقیق‌تری در خصوص وضعیت منابع آبی و پیش‌بینی بحران‌ها فراهم می‌کنند.

کاویان‌پور در توضیح عملکرد برخی از این سامانه‌ها گفت: یکی از این سامانه‌ها به گونه‌ای طراحی شده است که می‌تواند می‌تواند میزان آب ورودی به سدهای کشور را در ماه‌های آینده پیش‌بینی کرده و به مدیران کمک کند تا تصمیمات بهتری برای مقابله با سیلاب یا برنامه‌های مرتبط با برداشت آب از سدها اتخاذ کنند. سامانه جدیدی برای جمع‌آوری و تحلیل اطلاعات در زمینه رفتار دریای خزر طراحی شده است. این سامانه که با هدف پیش‌بینی بحران‌ها و تهدیدات زیست‌محیطی در دریای خزر راه‌اندازی شده، از منابع مختلف داده‌ها را جمع‌آوری کرده و پیش‌بینی‌هایی در خصوص تغییرات آینده آن ارائه می‌دهد.

مقابله با بحران

به گفته کاویان‌پوز پژوهش و فناوری‌های نوین می‌توانند نقش بسیار مهمی در مقابله با بحران‌های آبی ایفا کنند و از این رو توسعه چنین سامانه‌هایی در موسسه تحقیقات آب همچنان در دستور کار قرار دارد: هوش مصنوعی در خدمت مدیریت منابع آبی کشور است. ما با به کارگیری فناوری‌های نوین و اطلاعات دقیق از وضعیت منابع آبی، می‌توانیم در مدیریت بحران‌ها و بهینه‌سازی مصرف آب در کشور، گام‌های موثری برداریم.

به گفته او مرکز مطالعات و تحقیقات دریای خزر نیز مسئولیت رفتارشناسی و بررسی تغییرات این دریاچه را بر عهده دارد: دریای خزر به‌عنوان بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، از نظر جغرافیایی و محیط زیستی اهمیت زیادی دارد. در دهه‌های اخیر، تغییرات تراز آب دریای خزر، از جمله افزایش تراز در سال‌های ۱۳۷۴ تا ۱۳۷۵ و کاهش مجدد آن پس از این سال‌ها، خسارات زیادی به سواحل و فعالیت‌های دریایی کشور وارد کرده است. این کاهش تراز در سال‌های اخیر نیز ادامه داشته و چالش‌های متعددی را در زمینه سکونتگاه‌های ساحلی، اسکله‌ها و فعالیت‌های شیلات و گردشگری ایجاد کرده است. دریای خزر در حال رسیدن به پایین‌ترین تراز خود در ۵۰۰ سال اخیر است.

اهمیت بررسی رفتار اقلیم

به گفته کاویان‌پور کشورها باید میان مقابله با طبیعت یا سازگاری با آن یکی را انتخاب کنند: تخفیف اثرات تغییرات اقلیمی از جمله کاهش ریزگردها و مدیریت منابع آب اهمیت ویژه‌ای دارد. اما باید توجه داشت که بسیاری از کشورهای بزرگ تولیدکننده گازهای گلخانه‌ای، از جمله چین، هند، آمریکا و روسیه، همچنان روند تولید خود را ادامه می‌دهند و این موضوع نیازمند همکاری‌های جهانی است. باید با تکیه بر دانش و ابزارهای نوین، از جمله تحقیق و توسعه در حوزه منابع آبی و تغییرات اقلیمی، برای کاهش اثرات زیان‌بار و حفاظت از منابع ارزشمند کشور تلاش کنیم. مدیریت منابع آب ژرف نیازمند رویکردی علمی، عمیق و مدون است.

برداشت خطیر آب‌های ژرف

آب‌های ژرف دو دسته هستند؛ تجدیدپذیر و غیربرگشت‌پذیر، و سرعت تجدیدپذیری آن‌ها بسیار متفاوت است. کاویان‌پور با توضیح این دسته‌بندی توضیح داد: ممکن است جریان آب در عمق زمین به‌صورت میلی‌متری در طول یک سال جبران شود یا حتی کندتر.
استخراج آب از عمق ۵۰۰ تا ۴ هزار متری زمین مستلزم هزینه‌های سنگین است و مسائل متعددی از جمله دمای بالای آب، املاح خطرناک و هزینه‌های تصفیه را شامل می‌شود. این موضوع نیازمند انجام آزمایش‌ها و تحقیقات گسترده با همکاری موسسات علمی و دانشگاه‌هاست. هرگونه تصمیم‌گیری باید با در نظر گرفتن حفظ منابع برای آیندگان و کاهش هزینه‌ها صورت گیرد. نمی‌توان بدون بررسی‌های دقیق و برنامه‌ریزی، کشور را درگیر مشکلات سنگین و هزینه‌های غیرقابل جبران کرد. ایجاد امیدهای مبهم و غیرواقعی درباره این منابع می‌تواند پیامدهای اجتماعی و اقتصادی جدی به همراه داشته باشد.مدیریت صحیح و علمی این منابع نقش کلیدی در تأمین آب پایدار برای کشور دارد.