تاریخچه تولید زهر

کابلی با اشاره به اینکه حدود ۵۰ سال قبل مرکز تولید واکسن مارگزیدگی توسط «محمود لطیفی» در مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم‌سازی رازی واقع در حصارک کرج برای تولید آنتی‌ونوم مارگزیدگی تأسیس شد، می‌گوید: در آن زمان شاید جمعیت‌های وحشی از مارهای زهرآگین در زیستگاه‌های طبیعی خود وضعیت مطلوبی داشته است و برداشت از جمعیت مارهای زهرآگین فشار چندانی را به جمعیت‌های وحشی وارد نمی‌کرد. از این جهت، هرساله چندین هزار مار زهرآگین از شش گونه، شامل افعی گرزه، افعی جعفری، افعی شاخدار ایرانی، افعی قفقازی، افعی زنجانی و کفچه‌ مار خزری، برای تولید زهر زنده‌گیری و به مؤسسه مذکور منتقل می‌شد.

کابلی در ادامه می‌گوید: متأسفانه ادامه پرشتاب این روند تاکنون سبب افزایش فشار بیش‌ازحد بر جمعیت‌های وحشی این شش گونه شده است. لذا سازمان حفاظت محیط‌زیست به‌عنوان متولی حفاظت از گونه‌های حیات‌وحش کشور نسبت به ادامه روند زنده‌گیری از جمعیت‌های وحشی نگرانی‌های خود را اعلام کرد و به فکر چاره افتاد. اولین رویکرد صید مار توسط مارگیران سنتی و زهرگیری توسط کارشناسان مؤسسه رازی در زیستگاه اولیه بوده است. این اقدام اگرچه یک اقدام مثبت بود، اما معایب بسیاری نیز در پی داشت. از جمله اینکه مارگیرها، مارها را از مناطق مختلف جمع‌آوری و ترکیب می‌کردند و در مرکز استان و شهرستان زهرگیری صورت می‌گرفت. درنهایت مارگیران قادر نبودند مارهای صیدشده را به نقطه اولیه صید بازگردانند. ثانیاً احتمال انتقال بیماری بین مارهای صیدشده بسیار بالا بوده است. به‌علاوه، رهاسازی مارها به‌صورت دسته‌های چند‌تایی در یک نقطه سبب بروز رقابت بین این مارها و مارهای مقیم منطقه شده است و درنتیجه بروز رقابت، عدم تغذیه مناسب برای خواب زمستانی را در پی داشت. به این مشکلات می‌توان اختلاط ژنتیکی مارهای مناطق مختلف و اثرات منفی ژنتیکی ناشی از ورود ژن‌های مارهای رهاشده را اضافه کرد.  

تأسیس مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین در دانشگاه تهران

او با بیان اینکه استفاده از زهر مارها و عقرب‌ها جهت تولید آنتی‌­ونوم برای رفع نیاز جوامع انسانی و همچنین تولید داروهای ویژه یک ضرورت غیرقابل جایگزین تلقی می‌شود. ولی صید بی‌­رویه و استحصال زهر از مارها و عقرب‌ها از جمعیت‌­های طبیعی سبب کاهش اندازه جمعیت­‌ها در زیستگاه­‌های کشور شده است، به­‌نحوی‌که بسیاری از این جمعیت‌­ها در گرداب انقراض قرار گرفته‌­اند. باوجوداین، قابل ذکر است که صنایع تولید دارو و آنتی‌­ونوم کشور نیاز روز­افزونی به استفاده از زهر و ترکیبات فرعی حاصل از آن برای ادامه چرخه تولید خود و عدم وابستگی به کشورهای تولیدکننده این محصولات دارند. از سوی دیگر، سازمان حفاظت محیط‌زیست برای انجام رسالت خود در حفظ تنوع‌زیستی ایران ناگزیر به اعمال محدودیت­‌های لازم برای جلوگیری از انقراض این گونه‌­ها است.

کابلی با تأکید بر اینکه لازم است راه‌حل مناسبی بین حفاظت و بهره‌وری برقرار شود، می‌گوید: برای رفع این تضاد، متخصصان تکثیر و پرورش در اسارت جانوران زهرآگین را پیشنهاد می‌­کنند. امروزه چندین مؤسسه در سطح جهان به امر تکثیر و پرورش جانوران زهرآگین و استحصال زهر مشغول هستند. این مؤسسات علاوه‌بر تکثیر و پرورش در اسارت جانوران زهرآگین، به تحقیق و توسعه دانش در مورد ترکیبات زهر، ساختار و عملکرد آن و همچنین جنبه‌های کاربردی بیوشیمیایی، ایمنی‌­شناسی، داروشناسی و زیست‌­شناسی مولکولی آن مشغول هستند.

این عضو هیئت‌علمی دانشگاه هدف از احداث مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین در گروه محیط‌زیست دانشکده منابع‌طبیعی دانشگاه تهران را تولید زهر مورد نیاز مؤسسات و سازمان‌­های متولی تولید آنتی‌­ونوم کشور، فراهم کردن فرصت‌­های آموزشی و پژوهشی برای دانشجویان و پژوهشگران در رشته‌­های مختلف از جمله زیست­‌شناسی، داروسازی و محیط‌زیست، با تکثیر در اسارت و تولید زادگانی با شایستگی ژنتیکی جهت احیای جمعیت‌­های طبیعی عنوان کرده است و می‌افزاید: این مرکز قصد دارد تا درعین حفاظت از ذخایر ژنتیکی باارزش کشور، گام بزرگی در راه بهره‌­وری پایدار از تنوع زیستی بردارد.

کابلی با بیان اینکه روشی که امروزه در جهان برای تولید زهر از مارها ‌به‌کار گرفته می‌شود، تکثیر و پرورش در اسارت بااستفاده از مولدان وحشی است، عنوان می‌کند: ایده تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین در اسارت را ۱۰ سال قبل به سازمان حفاظت محیط‌زیست ارائه دادیم که با مقاومت‌های غیرعلمی از طرف سازمان‌ها و مؤسسات تولیدکننده آنتی‌ونوم روبه‌رو شد. درصورتی‌که مطالعات علمی بسیاری در جهان ثابت می‌کند تنها راه تأمین زهر مورد نیاز برای مقاصد دارویی و بهداشتی، تکثیر و پرورش جانوران زهرآگین در اسارت است.

این استاد دانشگاه به بازدید از مراکز پرورش مار در کشورهای خارجی برای داشتن طرح اولیه و نحوه تکثیر و نگهداری مار اشاره و مطرح می‌کند: تلاش کردیم این کار را در ایران پیاده کنیم. اگرچه از دسترسی به تجهیزاتی مانند سیستم‌های حرارتی و قفسه‌های نگهداری که در خارج از کشور برای تکثیر مار وجود داشت، بی بهره بودیم؛ اما درنهایت این تجهیزات را طراحی کردیم و ساختیم.

کابلی با بیان اینکه کار اولیه را با دو طرح پژوهشی سازمان حفاظت محیط‌زیست برای تکثیر و پرورش افعی قفقازی و افعی لطیفی آغاز کردیم، می‌گوید: موفقیت در این طرح‌ها قوت قلب ما برای ادامه مسیر بود. پس از آن از سازمان حفاظت محیط‌زیست درخواست کردیم با در اختیار قرار دادن تعدادی مولد از شش گونه مار زهرآگین مذکور، مرکز تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین را در پردیس کشاورزی و منابع‌طبیعی دانشگاه تهران راه‌اندازی کنیم.

اصول تکثیر در اسارت

استاد گروه محیط‌زیست با تأکید بر اینکه حفظ تنوع ژنتیکی بالا در مارهای زهرآگین مولد یکی از اصول اولیه تکثیر در اسارت است، توضیح می‌دهد: برای آنکه آنتی‌ونوم تولیدشده از زهر مارها از کیفیت و قدرت خنثی‌سازی بالایی برای خنثی‌سازی مارگزیدگی اقصی نقاط کشور برخوردار باشد، الزامی است زهر تولیدشده در این مرکز از حداکثر ممکن از تنوع ژنتیکی مارهای زهرآگین از مناطق جغرافیایی مختلف کشور تأمین شود. این امر کار ما را برای تأمین مارهای زهرآگین از سراسر کشور دشوار کرده است. عدم رعایت این اصل که به‌صراحت توسط سازمان بهداشت جهانی (WHO) مورد تأکید قرار گرفته است، سبب می‌شود آنتی‌ونوم تولیدشده برای خنثی‌سازی همه موارد مارگزیدگی در نقاط مختلف کشور کارآمد نباشد.  

او درباره مقدار زهر تولیدشده در این مرکز‌، می‌گوید: علی‌رغم آنکه هنوز موفق به زنده‌گیری و انتقال همه تعداد مارهای مولد مورد نیاز به این مرکز نشده‌ایم، خوشبختانه در طی دو سال اول از راه‌اندازی این مرکز موفق به تولید زهر کافی برای تولید آنتی‌ونوم سالانه کشور شده‌ایم و این امر نوید دستیابی به موفقیت کامل در صید مارهای زهرآگین را در طی چند سال آتی می‌دهد؛ چراکه دیگر نیازی به صید مار از جمعیت‌های وحشی و استحصال زهر و مشکلات بعدی نیست و این مرکز توان تأمین کل زهر مورد نیاز کشور را دارد.

خطرات پرورش مارهای زهرآگین

کابلی در صحبت‌های خود به خطرات جانی تکثیر و پرورش مارهای زهرآگین نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: نگهداری، تغذیه و زهر‌گیری و تیمار آنها در همه‌حال با خطرات جانی مواجه است. متأسفانه گزش کارکنان در چنین مراکزی توسط مارها امری بدیهی است و خود من نیز تاکنون چندین‌بار دچار مارگزیدگی شده و در بیمارستان بستری شده‌ام. لذا رعایت حداکثر احتیاط برای پیشگیری از گزش امری بسیار ضروری است؛ چراکه می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری به‌دنبال داشته باشد.

نحوه پرورش، نگهداری و زهرگیری

او در رابطه با نحوه نگهداری و تکثیر مارهای زهرآگین توضیح می‌دهد: هر حلقه مار در ابتدای ورود به مرکز به بخش قرنطینه منتقل می‌شود و در طی ۹۰ روز همه تیمارهای لازم جهت رفع انگل‌های درونی و بیرونی و درمان‌های احتمالی لازم توسط دامپزشک مجرب به‌عمل می‌آید و پس از طی این دوره، هر مار به یک باکس مخصوص در سالن نگهداری مولدان منتقل می‌شود. تغذیه آنها با موش‌های سوری، جوجه یک‌روزه و وزغ انجام می‌شود. در ابتدا طعمه‌ها توسط اتاقک گاز دی‌اکسیدکربن بدون درد کشته می‌شوند و به فریز منتقل می‌شوند. پس از طی دوره چندماهه از این طعمه‌ها برای تغذیه مارها استفاده می‌شود.

امضای تفاهم‌نامه

 به‌گفته این استاد دانشگاه، هر سال حداکثر سه بار از مارها زهر استحصال می‌‌شود. هم‌اکنون این زهر بلافاصله به شرکت پادراسرم منتقل و در خلأ خشک و به‌صورت پودر تا زمان استفاده نگهداری می‌شود.