«۲۰ درصد ظرفیت شبکه کشور به نیروگاه‌های کوچک‌مقیاس اختصاص داده شود؛ همان‌طور که در کشوری مانند آلمان که فاقد منابع گازی است، ۱۵ درصد شبکه متعلق به نیروگاه‌های مقیاس کوچک است» این جمله را دو سال قبل در مهر ۱۴۰۱ رئیس هیئت‌مدیره انجمن حرارت و برودت ایران اعلام کرد. موضوعی که حالا وزیر نیروی دولت چهاردهم به آن برگشته است. «عباس علی‌آبادی»، وزیر نیرو، در نشست مشترک اعضای کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی با بیان اینکه هر نیروگاه خورشیدی یک کیلوواتی یک هزار و ۸۰۰ کیلووات‌ساعت برق در سال تولید می‌کند، گفت: کشور ما اساساً کشوری آفتابی است و این یعنی ظرفیتی که بسیاری از کشورها از آن بی‌بهره هستند. از طرف دیگر، حداکثر مصرف ما در ظهر تابستان است که با بیشترین میزان تولید نیروگاه‌های خورشیدی هم‌زمان است. بنابراین، بدون شک سهم تولید برق خورشیدی در دولت چهاردهم افزایش خواهد یافت و تا پایان سال به تعداد واحدهای تجدیدپذیر کشور افزوده خواهد شد.»

بااین‌حال، دید وزارت نیرو همچنان به تولید داخل است. علی‌آبادی در همین جلسه تأکید کرده است که طبق قانون باید ساخت داخل رعایت شود؛ در حوزه تجدیدپذیرها در حال حاضر ظرفیت قابل‌توجهی در حوزه تولید برق وجود ندارد و باید سازوکار توسعه این امر فراهم شود.

ممنوعیت واردات پنل‌های خورشیدی از سال ۹۹

براساس آمارهای منتشرشده از سمت گمرک تنها در سال ۹۶، نزدیک به ۷۲ میلیون دلار (بیش از هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان) پنل خورشیدی وارد کشور شده است. آمار مقدماتی گمرک از تجارت خارجی سال نیز ۹۷ نشان می‌دهد بیش از پنج هزار و ۸۱۷ تن پنل خورشیدی از کشورهای مختلف جهان وارد ایران شده است. براساس واردات این حجم پنل خورشیدی به کشور ۴۰ میلیون و ۵۸۸ هزار و ۴۲ دلار ارز از کشور خارج شد که ارزش ریالی آن بالغ‌بر ۸۲۰ میلیارد تومان است.

مافیای مونتاژکنندگان

بعد از قانون ممنوعیت اما نه‌تنها احداث نیروگاه‌های خورشیدی شتاب چندانی نگرفت و کماکان سهم این بخش در حد یک درصد است؛ بلکه در ایران فقط در طی سه سال گذشته هزینه احداث این نیروگاه‌ها بیش از سه برابر شده است. مونتاژکننده‌های پنل خورشیدی داخلی به‌دلیل تحریم‌ها بازارشان رونق گرفته است و هر پنلی را با هر کیفیتی که خواستند به کشور تحمیل کرده‌اند. همان سال پایگاه اطلاع‌رسانی صنعت برق در گزارشی از مافیای مونتاژ و تولید خبر داده و آورده بود: «مجموع کارکنان دو پنل ساز مثلاً بزرگ ایران (که مجموع تولیدشان حتی به‌اندازه یک‌صدم تولید یک پنل ساز خارجی نمی‌شود) به‌زحمت به ۵۰ نفر می‌رسد. برای نجات صنعت سولار از دست اینها توصیه می‌شود ساتبا حقوق این چند نفر را بدهد تا به‌خاطر لابی و نفوذی که ایجاد کرده‌اند، موجب نابودی کسب‌وکار و سرمایه‌گذاری چند هزار دیگر نشوند. اگر الان جلوی زیاده‌خواهی‌های این چند نفر گرفته نشود، به‌زودی در عرصه پنل‌های خورشیدی نیز ایران‌خودرویی خواهیم داشت که به‌دلیل انحصار، جنس بی‌کیفیت به مردم قالب کرده و به‌خاطر لابی و ریشه در دولت و نهادهای خاص، امکان اصلاح و تعطیلی آنها نیز وجود ندارد.»

تولید پنل‌های خورشید ساخت داخل جوابگوی کشور نیست

بهره‌ور نبودن و کافی‌نبودن تولید پنل در داخل موضوعی است که حالا «داوود مددی»، رئیس انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر، آن را تأیید می‌کند. او دراین‌رابطه می‌گوید: «ظرفیت تولید پنل‌های خورشیدی در کشور به‌شدت محدود باست و به‌هیچ‌وجه جوابگوی نیاز و سرمایه‌گذاری‌های صورت‌گرفته نیست. به‌صورت کلی باید تصمیم‌گیری درباره سهمیه ارزی وزارت نیرو از وزارت صمت تفکیک و به متولی این حوزه واگذار شود. درواقع، این همان کاری است که درباره واردات محصولات مرتبط با حوزه وزارت جهادکشاورزی و بهداشت و درمان انجام شده است.»

رئیس انجمن انرژی‌های تجدیدپذیر حالا اما از اختصاص معادل ارز لازم برای ایجاد ۵۰۰ مگاوات تولید برق برای واردات پنل‌های خورشیدی و اینورتر خبر می‌دهد. او دراین‌رابطه می‌گوید: «باتوجه‌به اختیار توزیع ارز نیروگاه‌های تجدیدپذیر در اختیار وزارت صمت بود، اختصاص سهمیه به این حوزه کاهش پیدا کرد. درنهایت، انجمن طی جلساتی با شورای‌عالی امنیت ملی پیگیر حل این مسئله شدیم؛ چراکه بروز مشکل در این صنعت و کسری شدید برق تهدیدی بزرگ برای اقتصاد کشور محسوب می‌شود. بروکراسی‌های اداری این تغییر و اختصاص این میزان سهمیه ارزی برای واردات پنل‌های خورشیدی چیزی حدود دو ماه زمان برد. درنهایت، اسامی سرمایه‌گذارانی که بستر آنها آماده بود، به وزارت صمت معرفی و ارز موردنیاز آنها اختصاص پیدا کرد.»

توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس کلید حل ناترازی برق

ناترازی برق کشور اکنون به ۲۰ هزار مگاوات رسیده است. یک سال دیگر این حجم از ناترازی در ایام پیک به ۲۴ تا ۲۵ هزار مگاوات می‌رسد. اگرچه نیروگاه‌های خورشیدی در مقیاس خانگی و صنایع کوچک بین پنج تا ۵۰۰ کیلووات ظرفیت دارند، اما وقتی به تعداد زیاد احداث شوند، حاصل‌ضرب ظرفیت به‌دست‌آمده می‌تواند به ماهانه چندصد مگاوات و سالیانه چندهزار مگاوات برسد. «شهریار صابر»، نایب‌رئیس انجمن سازندگان و تأمین‌کنندگان کالا و خدمات انرژی‌های تجدیدپذیر(ساتکا)، معتقد است توسعه نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس کلید حل ناترازی برق است.

صابر با بیان اینکه دولتمردان ما نباید نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس را دست‌کم بگیرند، گفت: «درباره نیروگاه‌های خورشیدی کوچک و متوسط روی سقف خانه‌ها و کارخانه‌ها باید به این موضوع دقت شود، درست است که ظرفیت هر نیروگاه شاید کوچک و ناچیز به نظر برسد، ولی تیراژ و تعداد نیز مهم است. نیروگاه‌های خورشیدی احداث شده در آلمان اکثرا با ظرفیت‌های ۵، ۱۰، ۲۰، ۵۰، ۱۰۰، ۲۰۰ و ۵۰۰ کیلووات و یک مگاوات هستند که ممکن است از نگاه دولتمردان ما کوچک به نظر برسد، ولی سالانه حدود یک میلیون از همین نیروگاه‌ها در سراسر این کشور احداث می‌شود و به ظرفیت ماهانه بیش از هزار مگاوات و سالانه ۱۴ هزار مگاوات نیروگاه خورشیدی رسیده است.»

در ایران پتانسیل برای رشد شتابان نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس وجود دارد؛ به‌عنوان‌مثال در استان خراسان‌رضوی در طول یک ماه، ۴۰ نیروگاه خورشیدی با ظرفیت متوسط ۱۰۰ کیلووات با مجموع چهار مگاوات در زمین‌های کشاورزی ایجاد شد. اگر ۳۰ استان کشور همین ظرفیت را به‌موازات استان خراسان‌رضوی احداث کنند، ماهانه ۱۲۰ مگاوات و سالیانه بیش از ۱۴۰۰ مگاوات ظرفیت خورشیدی ایجاد می‌شود. تنها در زمین‌های دو شهرک صنعتی در استان کرمان حدود ۳۰ نیروگاه خورشیدی کوچک‌مقیاس با متوسط ظرفیت ۱۵۰ کیلووات و مجموع ظرفیت چهار مگاوات احداث شده است. با فرض ۱۰ شهرک صنعتی (خورشیدی) در هر استان (۳۰۰ شهرک صنعتی – خورشیدی در کشور)، به ظرفیت سالیانه نصب هزار و ۲۰۰ مگاوات در سال فقط با همین نیروگاه‌های خورشیدی کوچک‌مقیاس می‌رسیم، درحالی‌که تعداد شهرک‌های صنعتی حدود سه برابر این مقدار است.