«من در سازمان حفاظت محیط‌‍زیست بیش از دو دهه زندگی کرده و از جوانی به میانسالی رسیده و مسائل و تنگناهای آن را با پوست و استخوان درک کرده‌ام. مطمئن باشید برای بهبود وضع محیط‌زیست،‌ ارتقاء این سازمان، بهبود معیشت،‌ افزایش انگیزه و شناسایی همۀ ظرفیت‌ها و شایستگی‌ها، تلاشم را می‌کنم. انتظارم این است که همراهی و همکاری صادقانه‌ای در ستاد و  ادارات کل استان‌ها داشته باشیم. اگر همه دست به دست دهیم و انسجام داشته باشیم، می‌توانیم با تلاش روزافزاون، هم در وضعیت نابسامان محیط‌زیست و هم در شرایط سازمان که خانۀ امن همۀ ماست، تغییر ایجاد کنیم.» این‌ها بخشی از گفته‌های شینا انصاری است. او خود را وام‌دار رؤسای سابق سازمان حفاظت محیط‌زیست دانست؛ مدیرانی که از نظر انصاری،  هرکدام خشتی بر خشت دیگر گذاشته و گره‌های زیادی را باز کرد‌ه‌اند.

او افزود: «مصداق دیگر ابرچالش‌ها، وضعیت تالاب‌ها است. با وجود دارابودن بیشترین تنوع تالابی در جهان (از ۴۲ مدل تالاب، ۴۱ مدل را داریم)، به دلیل عدم توجه به تأمین حقابۀ محیط‌زیستی، بیش از ۵ میلیون هکتار از مساحت تالاب‌های کشور که ۴۳ درصد مساحت تالابی ما را شامل می‌شود، در شدت‌های مختلف به منشأ و کانون‌های گردوغباری بدل شده‌اند.»

به گفتۀ انصاری، باید بپذیریم برای حفظ محیط‌زیست سرزمینمان، فرصتی برای آزمون‌وخطا نداریم. او افزود: «باید بپذیریم دورۀ بذل‌وبخشش از منابع طبیعی سپری شده. باید محدودیت‌های موجود دربارۀ محیط‌زیست کشورمان را عمیقاً درک کنیم. اگر در سطح حاکمیت بر سر سیاست‌های محیط‌زیستی توافق و اجماع‌سازی صورت نگیرد، همه شکست می‌خوریم.»

ضرورت نگاه اجتماعی و استفاده از ظرفیت مسئولیت‌های اجتماعی در قبال محیط‌زیست و از همه مهم‌تر نگاه و رویکرد واقع‌گرایانه به توسعۀ صنعت، سکونت و کشاورزی متناسب با محدودیت‌های اقلیمی‌ و توان سرزمینی و سند آمایش سرزمین، از دیگر مواردی بود که انصاری بر آن تأکید کرد و گفت: «سازمان محیط‌زیست به‌عنوان اصلی‌ترین و محوری‌ترین نهاد حاکمیتی در حوزۀ محیط‌زیست که حفاظت از منابع حیاتی و زیستی و حفاظت از آب و خاک و هوا و تنوع‌زیستی را دارد، نیازمند نگاهی دیگرگونه است؛ نگاهی که ناترازی جدی بین منابع مالی و اعتباری و قطره‌چکانی این سازمان و انتظارات گسترده و آرمانی از این دستگاه را کاهش دهد.»

او با اشاره به اینکه باتوجه‌ به توان و بنیۀ زحمتکش این سازمان و ابرچالش‌هایی که هر روز بیشتر و بیشتر و عمیق‌تر می‌شود، بایستی اقتدار مهم‌ترین دستگاه حاکمیتی محیط‌زیست تقویت شود، اضافه کرد: «این سازمان برای حفظ محیط‌زیست، ۱۵۱ محیط‌بان شهید داشته؛ بنابراین انتظار از قوای سه‌گانه این است که برای ترسیم افقی روشن، سازمان متولی محیط‌زیست را قدر دانسته و بر صدر بنشانند. مظلومیت سازمان محیط‌زیست، باعث افزایش مشکلات و تعارض‌های اجتماعی در کنار نابودی منابع محیط‌زیستی می‌شود و  امیدواریم با گفتمان ریاست‌جمهور، این نگاهِ دیگرگونه در دولت چهاردهم شکل بگیرد.»

او تأکید کرد که برای حل مسائل متنوع و انباشت‌شده در طول دهه‌ها، نباید انتظار معجزه داشته باشیم. انصاری گفت: «مسائل ما هرکدام به ابرچالش بدل شده و نمی‌توانیم آن‌ها را در مدت محدود حل کنیم. ولی انتظار این است که نگاه محیط‌زیستی و پایبندی به مبانی محیط‌زیستی در اعضای دولت چهاردهم داشته باشیم.»

 قانون هوای پاک، مترقی اما وارداتی است

«علی سلاجقه» رئیس سابق سازمان حفاظت محیط‌زیست، سخنان خود را وصیت‌نامه خواند؛ استدلال او این بود، چون این گفته‌ها در زمان وداع با سازمان صورت می‌گیرد، می‌توان آن در این قالب دسته‌بندی کرد؛ او گفت: «دولت وفاق بایستی بر مبنای حفظ و اعتبار نظام و کشور جمهوری اسلامی‌ ایران باشد؛ زیرا خون‌دل‌هایی که مردم در ۴۶ سال گذشته خورده‌اند، باعث شده نظام هر روز بالنده‌تر شود.»

او از گمشده‌ای به نام «اخلاق» نام برد و افزود: «گاهی در تریبون چنان برخورد می‌کنیم که اگر دشمن می‌خواست صحبت کند، این‌گونه صحبت نمی‌کرد؛ درحالی‌که حاج قاسم گفتند نظام مقدس جمهوری اسلامی حرم است و حرمت دارد و باید حفاظت شود، اما گاهی جوری صحبت می‌کنیم که اگر دشمن می‌خواست قضاوت کند، کمتر از این به نظام تاخت‌وتاز می‌شد. ما مدیون خون شهدا هستیم. ما نباید به نظام ظلم کنیم و امیدوارم همه این موضوع را رعایت کنند.»

سلاجقه با بیان اینکه گاهی دهان‌ها باز و گفته‌های خلاف واقع گفته می‌شود،‌ گفت: «‌قلم حرمت دارد و باید عالمانه و راهگشا بنویسد. ما باید در قضاوت‌ها دقت و  در تراز نظام جمهوری اسلامی، اندیشه‌های بلند انسانی را رعایت کنیم. گاهی قضاوت می‌کنیم که در سازمان محیط‌زیست، خالص‌سازی انجام شده است؛ درحالی‌که ما تخصصی بحث می‌کردیم و جناح‌بازی نداشتیم. به مدیران استانی دقت کنید و ببینید که چند نفر از مدیران دولت قبل مدیریت کردند؟ به معاونان نگاه کنید و ببینید که ما نگاهمان به معاونان از درون مجموعه بود و از افراد توانمند در معاونت محیط‌زیست طبیعی و دریایی و انسانی کمک گرفتیم.»

او با اشاره به اینکه من معلم دانشگاه هستم و وقتی در مسندی قرار می‌گیرم، بین این سنگر با سنگر دانشگاه فرقی نمی‌گذارم و به دنبال تخصص‌گرایی هستم،‌ افزود: «گفتند اتفاقاتی دربارۀ گروهی از مدیران افتاده است؛ درحالی‌که برخی از نظر دستگاه‌های امنیتی، استعلام منفی و برخی مفسده داشتند؛ سعی کنیم قضاوت بر اساس انصاف باشد. اگر دین ندارید، آزاده باشید.»

سلاجقه سازمان محیط‌زیست را سازمانی تخصصی دانست و گفت: «همان‌طور که وزیر مخابرات و ارتباطات تخصصی است، باید رئیس محیط‌زیست هم تخصصی باشد. روز اول که در خدمت دکتر کلانتری بودم، گفتم که می‌خواهم سازمان محیط‌زیست را از پیکرۀ سیاست‌زدگی کنار بکشم و معاونان بنده، شاهدی بر این گفته‌ها هستند.»

او درعین‌حال خواستار یکپارچگی مجموعۀ محیط‌زیست و منابع طبیعی شد و از دولت چهاردهم خواست، این مطالبه را پیگیری کند. سلاجقه همچنین دربارۀ بودجۀ این سازمان گفت: «اعتبار چهار پنج دانشکده از کل اعتبار سازمان بیشتر است؛ سازمانی که ۱۵ هزار پست دارد و ۷ هزار نفر در آن مشغول هستند. خط جهادی و مقاومت، محیط‌بانان هستند که من شرمندۀ آنان هستم. ما در این دوره، بودجۀ سازمان را از ۱۲ صدم درصد به ۱۸ صدم درصد بودجه رساندیم.»

به گفتۀ سلاجقه، قانون هوای پاک گرچه مترقی، اما قانون وارداتی است و قابلیت اجرا در کشور ما ندارد. او افزود: «این قانون، بندها و مصوبات خوب دارد، ولی وسیلۀ نقلیۀ ما با آن استاندارد تولید نمی‌شود.»

او یکی از دستاوردهای خود را، افزوده‌شدن ۷۵۰ هزار هکتار به مساحت مناطق چهارگانۀ تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌زیست دانست و افزود: «کارهای خوبی در این دوره برای یوز شد. در توسعۀ دریامحور، زیستگاه‌های حساس مدنظر قرار گرفت. در مسائل مختلف دیپلماسی، محیط‌زیست پیش‌قراول دیپلماسی سیاسی بود و شاهد حضور ۱۱ کشور همسایه در کنوانسیون گردوغبار و تصویب یک روز به‌عنوان روز مقابله با گردوغبار در دنیا به ابتکار ایران بودیم.»

 ادغام محیط‌زیست و منابع طبیعی، ضرورتی ندارد

به گزارش «ایسنا»، معاون اول رئیس‌جمهور هم در این مراسم گفت: جایگاه سازمان محیط‌زیست در عالی‌ترین سطح است و رئیس‌جمهور امور را به عهدۀ فردی می‌گذارد که کاملاً اختیار رئیس‌جمهور دارد. رئیس این سازمان، رئیس‌جمهور محیط‌زیست است. هیچ‌گونه ادغام و الحاقی نیاز نیست و منطقی نمی‌دانیم.

«محمدرضا عارف» افزود: ضرورت توجه به محیط‌زیست در جمع شما متخصصان و سازمان‌های مردم‌نهادی که در این فعالیت می‌کنید، یک بحث بدیهی است، اما شاید وقتی از محدودۀ سازمان عبور می‌کنیم، متأسفانه بعضاً یک کار زینتی و لوکس تلقی می‌شود که نتیجه، وضعیتی است که امروز با آن مواجه هستم.

او بیان کرد: در فرمایش آقای سلاجقه بحث ادغام سازمان منابع طبیعی با محیط‌زیست را مطرح کردند؛ تجربه نشان داده که ادغام در کشور ما الحاق است. گاهی هم این‌قدر این دو جنس که در کنار هم قرار می‌گیرند متفاوت است که اصلاً با هم جور در نمی‌آیند. مثلاً ادغام سازمان ورزش و جوانان، شاید وجه مشترک آن‌ها این بود که جوانان ورزش می‌کنند؛ هر دو سازمان ضرر کردند.

معاون اول رئیس‌جمهور یادآور شد: خیلی بحث شد در زمان برنامۀ سوم، به‌‎خصوص روی منابع طبیعی و آب، بحث‌های جدی در زمینۀ محیط‌زیست شد. شاید با دلایل احساسی و عوامانه، این سه بخش در کنار هم قرار بگیرند، هم آب و هم محیط‌زیست و هم منابع طبیعی حفظ می‌شود، اما کشور تا اینجا به این نتیجه رسیده، به دلیل ملاحظات محیط‌زیستی که حائز اهمیت هستند، محیط‌زیست باید توسط رئیس‌جمهور اداره شود، نه در قالب دستگاه‌هایی که یک شخصیت حقوقی مستقل دارند. این نگرانی بود، اگر از سطح اول اجرایی این سازمان یک فاصلۀ کوتاهی ایجاد شود، مشکلات و مسائل به مراتب بدتر می‌شود.

او افزود: خوشحال هستیم که حداقل در حرف و روی کاغذ، می‌توانیم مدعی شویم که جایگاه سازمان محیط‌زیست در عالی‌ترین سطح است. رئیس‌جمهور، امور را به عهدۀ فردی می‌گذارد که کاملاً اختیار رئیس‌جمهور دارند. من در جلسۀ معارفۀ معاون علمی‌ رئیس‌جمهور، اشاره کردم معاون علمی‌ رئیس‌جمهور، رئیس‎جمهور علمی‌ است. اینجا هم رئیس این سازمان، رئیس‌جمهور محیط‌زیست است. هیچ‌گونه ادغام و الحاقی نیاز نیست و منطقی نمی‌دانیم.

عارف گفت: من به آقای دکتر سلاجقه گفتم مخالف هستم، اما یک جلسه‌ای می‌گذاریم و حرف شما را می‌شنویم. ما این جایگاه را برای سازمان قائل هستیم. من به خانم ابتکار می‌گفتم شما اگر در دولت جنگنده نباشی، وضعیت محیط‌زیست همین‌طور می‌ماند؛ این به‌خاطر نگاه بخشی است؛ هر مدیری فقط بخش خود را می‌بیند و فقط دورۀ مدیریت خود را می‌بیند.

او اضافه کرد: این تغییروتحولات عظیم که با تغییر وزیر در دستگاه‌ها انجام می‌شود، ناشی از همین نگاه است. همیشه ما یک سیکل کوتاه‌مدتی را در چهار دهه مواجه بودیم. چون نگاه در نفی گذشته بوده، این شده است. یکی از راهبردهای دولت چهاردهم این بوده که مسئولان حق نفی مسئولان گذشته را ندارند. کارها را نقد می‌کنیم، اما خدایی نکرده کاری با شخصیت افراد نداریم. با شخصیت افراد و مسائلی که پیرامون ویژگی‌های اخلاقی است، بنا نیست کاری داشته باشیم؛ البته کار سختی است، چون ما در کشور عادت کردیم به‌جای اینکه هویت خود را مطرح کنیم، گذشته را نفی کنیم. کارهای خوب گذشته باید با جدیت دنبال شود. هرجا نقصی بوده، اصلاح می‌کنیم. من خوشحالم یک خانم جوان سکان این سازمان را در دست گرفته است. اصولاً اقتدار خانم‌ها بالاست. اِن‌شاءالله خانم دکتر انصاری، اقتدار زنانۀ خود را در دولت به رخ ما می‌کشند؛ اقتدار منزل را بیاورند به دولت.

معاون اول رئیس‌جمهور گفت: نگاه را از نظر تئوری به محیط‌زیست داشتیم. احادیث، روایات و اخبار و توصیه‌های فراوانی در دین و قانون اساسی برای توجه به محیط‌زیست داریم. در بین مردم مسائل را می‌بینیم. در شاخص کل عملکرد حفاظت از محیط‌‍زیست ما در میان ۱۸۰ کشور، رتبۀ ۱۱۲ را داریم. این آمارها گویا است، ولی ممکن است به دلایل اینکه در دادن اطلاعات ضعیف عمل می‌کنیم، درصدی بالا و پایین شود.

او افزود: دربارۀ کیفیت هوا، رتبۀ ۱۰۲ را داریم. وضعیت خاک ما بدتر از هوا است. خاکی را که از بین می‌بریم، ۵ قرن زمان می‌برد تا ساخته شود. وضعیت آب بدتر از هردو است. چه بلایی سر سفره‌های زیرزمینی آوردیم؟ دربارۀ سلامت محیط‌زیستی رتبۀ ۹۸ را داریم. در مدیریت منابع آب، رتبۀ ۱۰۸ داریم. چکار باید کرد؟ به نظر می‌رسد هیچ راهی جز اینکه از خود یعنی دولت شروع کنیم، نداریم. بیش از همه، دولت‌ها موظف هستند. قانون می‌گذاریم، اما در هر جلسۀ دولتی یک وزیر چانه می‌زند که در شعاع ۱۲۰کیلومتری می‌خواهد کاری انجام دهد. علت این است که سازمان محیط‌زیست راهکار ارائه نمی‌دهد، بلکه صورت‌مسئله را پاک می‌کنیم. وسعت برخی از کشورهای شمال اروپا، اندازۀ دو الی سه استان ما است، اما هم‌ صنعت دارند و هم محیط‌زیست آنان حفظ شده است.

او اضافه کرد: اعتقاد ما این است که محیط‌زیست یک نگاه و رویکرد جدی در دولت وفاق ملی می‌خواهد. شعار این سازمان باید وفاق برای توسعۀ کشور و حفظ محیط‌زیست باشد؛ نباید مغایرتی بین توسعۀ کشور و حفظ محیط‌زیست باشد. من تشکر می‌کنم از تشکل‌ها محیط‌زیستی که با علاقه و بدون چشم‌داشت زحمت می‌کشند؛ چقدر به آن‌ها توجه می‌کنیم؟ گاهی از خودشان بپرسیم، می‌گویند نیاز به خیر شما نداریم، به ما شر نرسانید. با برچسب‌هایی که زده می‌شود و برخورد منفی که می‌شود، این انگیزۀ حفاظت از محیط‌زیست را از مردم می‌گیریم. تلاش می‌کنیم در این دوره وفاق را در این سازمان به مفهوم واقعی محقق کنیم.

او گفت: سند چشم‌انداز از سال ۱۳۸۴ شروع شد و در افق ۲۰ساله ما باید جایگاه اول را در همۀ بخش‌ها در منطقه داشته باشیم. یکی از ویژگی‌های جامعۀ ما در افق چشم‌انداز، برخورداری از سلامت، امنیت غذایی، نهاد مستحکم خانواده به دور از فقر و فساد و تبعیض و بهره‌مندی از محیط‌زیست مطلوب است. آیا واقعا محیط‌زیست ما نسبت به ۲۰ سال قبل، یک گام به جلو رفته است‌؟ وضعیت هوا و آب را می‌بینیم. بحران خاک بدتر از آب است. ما فقط هوا را می‌بینیم. شاخص‌های آب معمولاً نگران‌کننده است و خیلی مطرح نمی‌شود. توسعۀ پایدار را پذیرفته‌ایم. پایداری توسعه، حذف توسعۀ صنعت نیست. در دولت چهاردهم که شروع آن هم‌زمان شده با اولین سال اجرای برنامۀ هفتم، راهبرد دولت اجرای برنامه است. در بحث نرم‌افزاری، بسیار احکام خوب و مترقی داریم. در بخش سخت‌افزار، منابع لازم دیده نشده که خوشبختانه در قانون برنامه، حکمی‌ آمده است که باید در سال اول، منابع موردنظر و چگونگی تأمین آن را برآورد کرده و در قالب لایحه ارائه کنیم. آیین‌نامه‌ها و دستورالعمل‌هایی که برای اجرای برنامه لازم است، باید ظرف چند ماه نوشته شود. در ظرف سه الی چهار ماه، باید اکثر آیین‌نامه‌ها و ضوابط نوشته شود.

عارف افزود: ایجاد نظام یکپارچۀ محیط‌زیست، پیشگیری و ممانعت از انتشار آلودگی‌های غیرمجاز و جرم‌انگاری تخریب محیط‌زیست، پایش مستمر منابع آب، هوا، خاک و تغییر اقلیمی، الزام به رعایت استانداردها و شاخص‌های محیط‌زیستی مقرر در قوانین، گسترش اقتصاد سبز و رعایت همۀ شئون و اصول محیط‌زیستی، تعادل‌بخشی و حفاظت کیفی از منابع آب‌های زیرزمینی، بحث بسیار مهم است که باید دنبال شود. ما باید بخشی از خطاهای بزرگی که در ارتباط با سفره‌های زیرزمینی کردیم را جبران کنیم. ما آینده‌فروشی کردیم؛ منابع آینده را فروختیم. در برنامۀ هفتم، به بحث آبخیزداری و آبخوان‌داری توجه شده است. او بیان کرد: تدوین منشور اخلاق محیط‌زیست، بحث جدی است. در بحث اخلاق، در همۀ زمینه‌ها کم کار کردیم. در محیط‌زیست خیلی گرفتار هستیم؛ کار نکردیم، فرهنگ‌سازی نکردیم. مثلاً آشغال‌ریختن در خیابان، یک حرکت مردمی‌ بود که توانستند مسئله را حل کنند؛ به‌طوری که اگر یک بچه آشغال از ماشین بیرون بیندازد، همه نگاه می‌کنند.

عارف افزود: دیپلماسی محیط‌زیست، یک بحث جدی است. ما تعاملات و ارتباطات خود را با کشورهای همسایه باید تقویت کنیم. با سازمان‌ها و نهادهای بین‌المللی ارتباطی نداریم. این نگاه بوده که بعضاً شرکت در این نهادهای بین‌المللی، یک گناه کبیره است. باید راهبردهای مفید را گرفته و بومی‌ کنیم و راهبردهای منفی را کنار بزنیم. همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه، باید انجام شود.

معاون اول رئیس‌جمهور بیان کرد: مقابله با فرونشست زمین، آلودگی هوا و مدیریت پسماند که بحث بسیار جدی است، باید با جدیت دنبال شود. ثروت ملی را از یک طرف از بین برده و آلودگی محیط‌زیستی را به کشور تحمیل می‌کنیم. بحث جدی گردوغبار در مناطق غبارخیز کشور، باید دنبال شود. در یکی از مناطق گزارش می‌دادند، ما شرمنده شدیم؛ مردم نجیب کشور چگونه تحمل می‌کنند؟

او افزود: بحث جدی آمایش سرزمین را باید با بخش‌های مختلف دنبال کنیم. برنامۀ هفتم توسعه مبتنی‌بر آمایش سرزمین است که خود آمایش، کمک بزرگی به اجرای سیاست‌ها و برنامه‌های محیط‌زیستی می‌کند. برای نظارت بر اجرای قوانین، باید سازوکاری را بیندیشم. با نظارت دقیق، خیلی مشکلات را می‌توان ریشه‌کن کرد. به سازمان‌های مردم‌نهاد باید اعتنای بیشتری داشته باشیم. پتانسیل بالایی در مردم برای انجام کارهای خیر است. تپه‌ها در جادۀ شمال می‌بینید در تیرماه و مردادماه فکر می‌کنیم برف آمده است؛ کل تپه پر است از پلاستیک‌ها. زمانی انجمن‌ها در این بخش‌ها فعال‌تر بودند. باید موانع و مشکلات آنان را بررسی کرده و رفع کنیم.

عارف در پایان بر ضرورت به‌کارگیری نیروهای جوان تأکید کرد و ادامه داد: به‌کارگیری جوانان، راهبرد ما است. ممکن است به بهانۀ اینکه جوان تجربه ندارد، غفلت کنیم، اما طبیعتاً اگر غفلت کنیم، در آینده با پیری افراطی مدیریت مواجه می‌شویم. ممکن است به‌کارگیری جوان هزینه داشته باشد؛ این هزینه را باید تحمل کرد. از خانم‌ها در سازمان بیشتر استفاده شود. سهم ۵۰درصدی، سهم طبیعی برای خانم‌ها است. اگر به سابقۀ دانشگاهی نگاه کنیم، سهم آنان بالاتر هم می‌رود. اولویتی در به‌کارگیری جوانان و خانم‌ها در سازمان داشته باشیم. بنده امیدوار هستم با استفاده از تجارب گذشته  و با شناختی که از چالش‌های محیط‌زیست دارید، کارنامۀ درخشان‌تری خواهید داشت. یکی از اولویت‌های جدی دولت، وفاق مسائل محیط‌زیستی است؛ اِن‌شاءالله بتوانیم شاخص‌های محیط‌زیستی را در این دولت ارتقاء ببخشیم.