بخار دماوند و سیلاب؛ مخاطرات تغییر اقلیم





بخار دماوند و سیلاب؛ مخاطرات تغییر اقلیم

۱۱ شهریور ۱۴۰۳، ۸:۴۳

پانزدهم تیرماه ۱۴۰۳، سیلاب تابستانی در هوای آفتابی در روستای «گزنه» در نزدیکی دماوند، موجب خساراتی در این دره شد. در سال‌های اخیر، همین محل در ۱۰ شهریور ۱۳۹۷ در نتیجۀ ذوب‌شدن یخچال‌های دماوند در درۀ گزنه و شهر گزنک با سیلاب، متحمل خسارات زیادی شد و در ۱۷ مرداد ۱۴۰۱ نیز سیل دیگری از ذوب‌شدن بخشی از یخچال‌های دماوند، موجب خسارت شد. جریان سیل و سرازیرشدن حجم زیاد رسوب با شیب تند منطقه، سیلاب‌های یخچالی و جریان‌های لاهار یا جریان واریزه‌ای را پدید می‌آورد.

 با گرم‌شدن هوا، یخچال‌های مرتفع نزدیک به قله ذوب و با ایجاد سیلاب در درۀ گزنه، خسارات مکرر در این دره گزارش شده است. در سال‌های اخیر نشان داده شده است که تغییر اقلیمی –  به‌ویژه با افزایش بارندگی و ذوب یخبندان – می‌تواند مخاطرات منشأگرفته از زیر پوستۀ زمین مانند زلزله و فوران‌های آتشفشانی را تشدید کند؛ در نتیجه گرم‌شدن زمین توسط انسان و ذوب‌شدن یخ‌های خشکی، در روندی شتابان رخ می‌دهد و سطح دریاها در سراسر جهان در حال افزایش است. این افزایش بین سال‌های ۱۹۰۱ و ۱۹۹۰، ۱.۴ میلی‌متر در سال بود، بین سال‌های ۱۹۷۰ و ۲۰۱۵، ۲.۱ و بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۵، به ۳.۶ رسیده است. طبق گزارش پانل هیئت بین دولتی  تغییر اقلیم سازمان ملل در سال ۲۰۲۳   IPCC ۲۰۲۳، سطح دریاها تا سال ۲۱۰۰ به‌طور متوسط ​​بین ۰.۴۳ تا ۰.۸۴ متر در مقایسه با دورۀ ۱۹۸۶ تا ۲۰۰۰ افزایش می‌یابد. اگر تمام یخ‌های خشکی ذوب شوند، کارشناسان حتی افزایش ۷۰متری را در درازمدت پیش‌‍بینی می‌کنند. اینکه آیا این سناریوی شدید محقق خواهد شد یا نه، تا حد زیادی به انتشار بیشتر گازهای گلخانه‌ای بستگی دارد. در هر صورت، حتی با کاهش شدید CO2 نیز، اثرهای توصیف‌شده در بالا، برای قرن‌ها ادامه خواهد داشت. درعین‌حال، تغییر شدید اقلیمی مانند توفان‌های شدید، بیشتر و قوی‌تر می‌شود. نظارت دقیق بر نواحی ذوب شدید یخ در یخچال‌های طبیعی لازم  است تا بتوان سرعت ذوب یخ را کند و متوقف کرد. روند ذوب توده‌های یخ خشکی، از آخرین عصر یخبندان تاکنون ادامه دارد؛ این امر نیز منجر به وقوع زلزله در شمال اسکاندیناوی نیز شده است؛ البته در آن زمان هیچ کلان‌شهر یا زیرساخت حیاتی‌ای وجود نداشت.

آتشفشان دماوند درحال‌حاضر خاموش است. فعالیت فومرولیک در نزدیکی قله، هم‌اکنون وجود دارد، ولی شواهدی از فوران و انفجار در ۱۰۰۰ سال گذشته وجود نداشته است

اثر وزن آب بر پوستۀ زمین، فراتر از اثر مستقیم بارش است و به یخ‌های یخبندان نیز گسترش می‌یابد. با پایان‌یافتن آخرین عصر یخبندان تقریباً ۱۰ هزار سال پیش، ذوب‌شدن توده‌های یخی سنگین یخبندان، باعث شد بخش‌هایی از پوستۀ زمین به سمت بالا بازگردد؛ این فرآیند که «بازگشت ایزواستاتیک» نامیده می‌شود، توسط سواحل برجسته در اسکاتلند مشهود است که برخی از آن‌ها تا ۴۵ متر بالاتر از سطح دریای فعلی قرار دارند.

شواهد به‌دست‌آمده از اسکاندیناوی، نشان می‌دهد که چنین افزایشی همراه با بی‌ثباتی زمین‌ساختی منطقه، باعث وقوع زلزله‌های متعددی بین ۱۱ هزار تا ۷ هزار سال پیش شده است. برخی از این زمین‌لرزه‌ها حتی از بزرگای ۸.۰  نیز فراتر رفته‌اند که حاکی از تخریب شدید و تلفات جانی است . نگرانی این است که ذوب مداوم یخ‌های یخبندان امروزی، می‌تواند اثرهای مشابهی در جاهای دیگر داشته باشد.

 تغییر بارهای سطحی ناشی از ذوب‌شدن یک کلاهک یخ یا پرشدن یک مخزن یا حتی تغییر فشار هوا با یک سامانۀ اقلیمی شدید است. مورد دیگر، نفوذ آب‌‍های سطحی در صورت نفوذپذیری سنگ‌ها است. تغییرات در بارهای تنش روی گسل – شکستگی بین قطعات پوستۀ زمین – می‌تواند باعث ایجاد زلزله شود. ازآنجایی‌که تغییر اقلیمی به گرم‌شدن جو می‌انجامد  – که باعث تشدید بارش در برخی مناطق و خشکسالی‌های طولانی در برخی دیگر می‌شود – گسل‌های بدون بار پس از تثبیت وزن آب، می‌توانند در جهت عکس باعث بی‌ثباتی و افزایش فعالیت لرزه‌ای شوند.

بااین‌وجود، مطالعۀ رخدادهای زمین‌لرزه در اسکاندیناوی، بین ۱۱ هزار تا ۷ هزار سال پیش نشان داد که ذوب‌شدن یخچال‌های طبیعی سنگین در پایان آخرین عصر یخبندان، منجر به فرایش روبه‌بالای پوستۀ زمین به نام بازگشت ایزواستاتیک شد. این برگشت‌ها باعث ایجاد زمین‌لرزه‌هایی شد که گمان می‌رود بزرگی آن‌ها از ۸.۰ فراتر بوده باشد. با ذوب‌شدن یخ‌های یخبندان با سرعت تصاعدی، تحلیلگران به سابقۀ گذشته در مکان‌هایی مانند اسکاندیناوی، به‌عنوان دلیلی برای نگرانی اشاره می‌کنند. 

دانشمندان بر این باورند که زمین‌لرزۀ سنت الیاس در جنوب آلاسکا در سال ۱۹۷۹، به دلیل یخچال‌های طبیعی درحال‌ذوب‌شدن سریع در این منطقه ایجاد شد. برای بررسی ارتباط بین ذوب یخبندان و زمین‌لرزه با بزرگای ۷.۷، دانشمندان از عکس‌های هوایی و زمینی همراه با اندازه‌گیری‌های ماهواره‌ای و زمینی برای تخمین میزان ازبین‌رفتن یخ استفاده و محاسبه کردند که ازدست‌دادن یخ، چه میزان ناپایداری ممکن است در پوستۀ زمین ایجاد کرده باشد و دریافتند که این ازدست‌دادن، برای تحریک لرزش کافی بوده است.

آتشفشان دماوند، مخروط مرکب بزرگ با حجم بیش از ۴۰۰ کیلومترمکعب است که درحال‌حاضر خاموش است. فعالیت فومرولیک در نزدیکی قله، هم‌اکنون وجود دارد، ولی شواهدی از فوران و انفجار در ۱۰۰۰ سال گذشته وجود نداشته است. مخروط کنونی دماوند جوان، روی یک بنای قدیمی‌تر و فرسوده با سن کمتر از ۱.۸ میلیون سال ساخته شده است. دوره‌های نسبتاً کوتاهی از فعالیت‌های فوران آتشفشانی در دوره‌های فرسایش از هم جدا شده که در آن محصولات آتشفشانی، به صورت جریانی به سامانه‌های زه‌کشی اطراف منتقل می‌شدند؛ سامانه‌های زه‌کشی منطقه‌ای، اغلب با هجوم مواد آتشفشانی سد شده‌اند و بدین ترتیب سدهای زمین‌لغزشی، پس از هر فوران در دره‌ها شکل گرفته است.

گرم‌شدن هوا و افزایش ذوب یخچال‌ها، چالش‌های جدیدی در پهنه‌هایی مانند دماوند به‌ویژه به دلیل رخداد سیلاب، ایجاد می‌کند. 

به اشتراک بگذارید:





نظر کاربران

نظری برای این پست ثبت نشده است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

بیشترین نظر کاربران

زندگی در تعلیق

زندگی در تعلیق