صنایع‌دستی همواره به‌عنوان هنری ارزشمند در جوامع مطرح است؛ هنری ارزشمند که در ایران در مقایسه با سایر کشورها آمار قابل‌توجهی هم دارد. باوجوداین، مدت‌هاست برخی تولیدات ارزشمند این حوزه در معرض فراموشی و انقراض قرار گرفته‌اند. عقب‌ماندن صنایع‌دستی ایران از تکنولوژی روز دنیا، فقدان استفاده از دانش و فناوری‌های جدید برای تولیدات به‌روزشده، سبک نوین و مدرن زندگی، گرانی و لاکچری‌شدن محصولات صنایع‌دستی و … موجب شده است بخش‌های مختلف این صنعت به‌طور کامل حذف شوند، یا در معرض انقراض قرار گیرند. بیشتر کشورهای جهان به صنایع‌دستی و اقتصاد آن اهمیت زیادی می‌دهند، اما فقط سه درصد از اقتصاد ایران به این هنرهای خاص اختصاص دارد.

بسیاری از صنایع‌دستی که تا پیش از این اهمیت بالا و طرفداران زیادی داشتند، حالا نه‌تنها تولید نمی‌شوند که فقط در موزه‌ها قابل مشاهده هستند. این صنایع‌دستی به‌دلایلی چون بی‌نیازی مردم، صنعتی‌شدن جامعه، فاصله‌گیری از روح تولید سنتی و حتی مقاومت‌ دربارۀ به‌روز نشدن آن‌ها، رو به انقراض و در حال فراموشی است؛ صنایعی چون «قفل‌سازی» سنتی، «نمدمالی»،‌ «مسگری»، «ملیله‌‌سازی»، «نساجی»، «زنجیربافی»، «گیوه‌دوزی»، «دیبابافی» و… .
کارشناسان معتقدند استفاده از تکنولوژی و فناوری با هدف تقویت و احیای این صنایع، البته مشروط به اینکه اصالت و سیستم اجرا را دچار اشکال نکند، ضرورت دارد؛ اما ظاهراً نگاه سازمانی متوجه این مسئله نیست.
مدیرعامل اتحادیۀ تعاونی‌های صنایع‌دستی تهران با تأیید این مطلب به «پیام ما» می‌گوید: «ورود تکنولوژی همیشه به‌معنای صنعتی‌شدن نیست. اگر در برخی گرایش‌های این حوزه در استفاده از دانش فنی و ابزارآلات زیاده‌روی می‌شود، نیاز به تذکر و پیگیری دارد و باید توجه داشت که این، با نیاز به فناوری برای ایجاد رقابت در فروش، توسعۀ تولید و صادرات متفاوت است. در بسیاری از موارد در حوزۀ سفال، سرامیک و شیشه هم تولید صنعتی داریم هم سنتی، اما همیشه شناسنامۀ کار سنتی از صنعتی جداست و یک اعتبار و جایگاه معنوی به تولیدات سنتی داده شده است.»

مدیرعامل اتحادیۀ تعاونی‌های صنایع‌دستی تهران: برای ورود به عرصۀ رقابت در حوزۀ استاندارد تولید و رقابت‌های صادراتی و فروش، باید ایده‌پردازی، خلاقیت، نوآوری، دانش فنی و مهارت‌های حرفه‌ای در قالب ابزارهای نوین وارد سیستم تولید شود

«خاطره استادرضایی» با اشاره به اینکه صنایع‌دستی و سنتی ارزشمندی بیشتری دارند، اما به‌دلیل گرانی کالا، تمایل به تولید صنعتی بیشتر شده است، بیان می‌کند: «زمانی که تولید به‌صورت نمونه‌ای و محدود صورت می‌گیرد، باید سه نکته را در نظر داشت.»
او اولین نکته را قیمت می‌داند و توضیح می‌دهد: «با افزایش قیمت، افراد کمتری توانایی خرید دارند و آسیب این مسئله تبدیل‌شدن کالای سنتی به کالای لاکچری و غیرقابل دست‌یافت است که در حال حاضر برای بسیاری از تولیدات دستی این مسئله رخ داده و در ادامه موجب می‌شود نگاه سنتی به یک محصول حذف شود و محصول جنبۀ کاملاً تزئینی پیدا کند.»
این فعال فرهنگی نکتۀ دوم تولید محدود را ورود تکنولوژی می‌داند و می‌گوید: «اگر قرار باشد تولید از تک و محدود تبدیل به انبوه شود، باید فناوری و فضای ابزاری کار تغییر کند. اگر بخواهیم ابزار و تکنولوژی را وارد کنیم، اما کار در همان قالب محدود ادامه داشته باشد، هزینه مضاعف می‌شود و قابلیت عرضۀ مستقیم، رقابتی و تولید و چرخش پول در فضای کارگاه تولیدی از بین می‌رود.»
مدیرعامل اتحادیه تعاونی‌های صنایع‌دستی تهران البته تأکید می‌کند برای ورود به عرصۀ رقابت در حوزۀ استاندارد تولید و رقابت‌های صادراتی و فروش باید ایده‌پردازی، خلاقیت، نوآوری، دانش فنی و مهارت‌های حرفه‌ای در قالب ابزارهای نوین وارد سیستم تولید شود.»
اما نکتۀ سوم هم در این بخش وجود دارد و آن، زیر سؤال نرفتن اصالت تولید صنایع‌دستی است: «برای افزایش کیفیت و حفظ اصالت، ابزارها و دانش فنی و نوآوری وارد سیستم می‌شود، نه تنها ضرر ندارد که سود را هم افزایش می‌دهد. اما ورود ناگهانی به حوزۀ صنعتی و خارج‌کردن یک‌بارۀ فضای تولید از روح تولید سنتی به‌هیچ عنوان مورد تأیید نیست و همۀ کارشناسان هنرهای سنتی با آن مخالف هستند.»

استادرضایی: اگر قرار باشد تولید از تک و محدود تبدیل به انبوه شود، باید فناوری و فضای ابزاری کار تغییر کند. اگر بخواهیم ابزار و تکنولوژی را وارد کنیم، اما کار در همان قالب محدود ادامه داشته باشد، هزینه مضاعف می‌شود و قابلیت عرضۀ مستقیم، رقابتی و تولید و چرخش پول در فضای کارگاه تولیدی از بین می‌رود

شاخص‌های حفظ صنایع‌دستی
حفظ اصالت و مالکیت معنوی، شامل تمام داشته‌های تاریخی هر فرهنگ و مرزوبومی است. مدیرعامل اتحادیۀ تعاونی‌های صنایع‌دستی تهران دربارۀ ضرورت‌های حفظ صنایع‌دستی به‌همان شکل قدیمی با هدف حفظ میراث‌کشور و حتی با وجودی که دیگر کاربردی هم نیستند، بیان می‌کند: «یونسکو در تلاش برای حفظ صنایع‌دستی در شهرها و پایتخت‌های هنری با کارهایی از جمله خواهرخواندگی، تفاهم‌نامه‌های ملی-منطقه‌ای کار جدی انجام داده است. شورای جهانی صنایع‌دستی هم روی این مقوله متمرکز است و پژوهشکده‌های صنایع‌دستی و موزه‌ها دراین‌باره اقداماتی انجام داده‌اند.»
این فعال فرهنگی معتقد است در قالب حفظ آثار و ثبت مالکیت معنوی در تاریخچۀ هر کشوری موظف به پیگیری این موارد هستیم و دراین‌باره تعدادی از ان‌.جی.‌اوها برای حفظ و احیای صنایع‌دستی ثبت شده‌اند، اما به تأکید او، همچنان نیاز به تزریق دانش فنی وجود دارد.
استادرضایی در توضیح بیشتر می‌گوید: «زنجیرسازی، زنجیربافی و قفل‌سازی را مثال می‌زنم. شاید برخی بگویند دیگر کسی از این صنایع‌دستی استفاده نمی‌کند، اما اگر همین صنعت و دانش سنتی به‌روز شود و با ایده‌پردازی‌های جدید در فضای تولید قرار بگیرد، قطعاً کاربردی خواهد بود و همان میزان رغبت و علاقمندی را در بازار هدف ایجاد خواهد کرد.»‌
این مسئول به‌طور کلی تکنولوژی را توسعه‌دهندۀ هنر می‌داند و می‌گوید: «همین حالا هوش مصنوعی چه بخواهیم و چه نخواهیم وارد بحث هنر شده است و نمی‌توانیم با آن مقابله کنیم، چون رد کردن آن باعث می‌شود که پایه‌ها و هسته‌های مرکزی تولید هنری را هم از دست بدهیم. باید تطیبق این اتفاق به‌گونه‌ای که حفظ اصالت و ریشۀ فرهنگی داشته باشد، صورت بگیرد. البته باتوجه‌به استقبالی که در حوزۀ ملی و بین‌المللی صورت گرفته، همین حالا هم نمونه‌سازی‌های هوش مصنوعی از سوی نخبگان در حوزۀ هنر در حال انجام است و برای ایده‌پردازی در حوزۀ فضای سنتی صنایع‌دستی بسیار کمک‌کننده خواهد بود.»
***
باتوجه‌به روند نابودی و فراموشی کامل برخی از صنایع‌دستی به نظر می‌رسد سرنوشت صنایع‌دستی باقیمانده هم همین باشد و به‌تدریج گرد فراموشی بر روی آن‌ها هم بنشیند. اتفاقی که می‌تواند فرهنگ و تمدن قدیمی کشور را در معرض نابودی قرار دهد. دراین‌باره به تأکید کارشناسان، آنچه ضرورت دارد، رفع مشکلات پیش روی این حوزه و به‌روزرسانی صنایع‌دستی کشور براساس نیاز امروز با استفاده از تکنولوژی و فناوری‌های روز است. یکی از دلایل مطرح‌شده هم این است که صنایع‌دستی با تلاش و خلاقیت فردی و گروهی هنرمندان یک جامعه تولید می‌شود و همیشه ارزش بالایی برای عموم مردم دارد و آن را کالای باارزشی می‌دانند. پس می‌توان به آیندۀ آنها حتی از نظر سوددهی هم امیدوار بود.