همزمان با ثبت هنر نگارگری ایران در فهرست جهانی یونسکو انجام شد

نام استادان مینیاتور در«گنجینه زنده بشری»

محمود فرشچیان، مجید مهرگان، مهین افشان‌پور، اردشیر مجرد تاکستانی و محمدباقر آقامیری در فهرست یونسکو جای گرفتند.

نام محمود فرشچیان، مجید مهرگان، مهین افشان‌پور، اردشیر مجرد تاکستانی و محمدباقر آقامیری؛ پیشکسوتان مینیاتور، در فهرست «گنجینه زنده بشری» یونسکو ثبت شد. این کار همزمان با ثبت جهانی هنر نگارگری ایران (مینیاتور) انجام شد.  

ثبت جهانی نگارگری در روزهای پایانی پاییز ۹۹ در جامعه هنردوست ایران، موجی از غرور و افتخار را به همراه داشت؛ ایرانیان که همواره در جهان به هنرمندی و هنرپروری شهره هستند، این بار هنری را در مجموعه آثار ناملموس جهان به ثبت رساندند که هر بیننده‌ای را مجذوب و به تحسین وامی‌دارد، آثاری که شأن و منزلت جهانی دارند و خالقان آن از اعصار دور تا دوران معاصر، مهر اعتباری بر هنر ایرانیان است.

هفته گذشته (۲۶ آذر ۱۳۹۹- ۲۰۲۰) هنر نگارگری (مینیاتور) در پرونده‌ای مشترک میان ایران، ترکیه، جمهوری آذربایجان و ازبکستان در پانزدهمین کمیته جهانی میراث ناملموس یونسکو در فهرست میراث جهانی ناملموس بشری قرار گرفت و به عنوان پانزدهمین میراث ناملموس ایران در یونسکو ثبت شد.

در کنار این رویداد مهم اتفاق دیگری هم روی داد و پنج استاد پیشکسوت این هنر اصیل به عنوان گنجینه زنده بشری یونسکو ثبت شدند.

عبدالمجید شریف‌زاده مدیر گروه پژوهشی هنرهای سنتی کشور پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی که مسئولیت پژوهش و تدوین مستندات پرونده نگارگری را بر عهده داشته است، به ایسنا گفت: «آنچه به عنوان نگارگری (مینیاتور) مطرح می‌شود پایه و اساس آن در ایران است و به همین دلیل در کنار ثبت جهانی نگارگری و مینیاتور در فهرست میراث ناملموس یونسکو، استاد محمود فرشچیان، استاد مجید‌مهرگان، استاد مهین افشان‌پور، استاد اردشیر مجرد‌تاکستانی و استاد محمدباقر آقامیری به عنوان گنجینه‌های زنده بشری، ثبت شدند.»

او بر ضر ورت حمایت از هنرمندان پیشکسوت به عنوان گنجینه‌های ارزشمند تاکید کرد و افزود: «باید شرایط فعالیت این اساتید فراهم شود تا بتوانند این هنرهای ارزشمند را زنده نگه داشته و سینه‌به‌سینه به عنوان یک میراث پاسداری کنند تا نسل به نسل به آیندگان برسد. برای حفاظت از آثار فرهنگی ناملموس مانند نگارگری، در وهله اول باید پیشکسوتان و نگارگران را شناسایی کرد، ارج بگذاریم و تقدیر کنیم، با بهترین روش‌ها که فقط هم مادی و مالی نیست، آن‌ها را مورد حمایت قرار دهیم، و مهم‌تر این‌که باید شرایط آموزش هنر و تخصص آن‌ها را به صورت مستقیم «استاد– شاگردی» مهیا کنیم.»

نام دیگر پیشکسوتان نگارگری به گنجینه اضافه شوند

شریف‌زاده گفت: «وقتی یونسکو از پیشکسوتان هنرمند به عنوان گنجینه زنده بشری یاد می‌کند یعنی آنچه از گذشته تاریخی یک هنر در سینه یک هنرمند باقی‌مانده و آن‌ها حامل این گنجینه هستند باید شرایط مهیا شود تا آن را به شاگردان خود منتقل کند.»

به گفته او اکنون همین تعداد از استادان نگارگری به عنوان گنجینه ثبت زنده بشری شده‌اند، اما کافی نیست. هنوز استادان دیگری هستند که باید به این مجموعه اضافه شوند؛ پیشکسوتانی که در تراز همین پنج استاد هستند.

 موزه نگارگری نداریم 

به گفته شریف‌زاده استادانی که نامشان در گنجینه زنده بشری ثبت شده هم‌اکنون در ایران هستند، هرچند استاد فرشچیان به خارج از کشور در رفت و آمد است اما باید شرایط آموزش برای این پیشکسوتان مهیا شود.

 «باید شرایط معرفی خود آن‌ها، آثارشان و حفاظت آثارشان که شاهکارهای مینیاتور جهان محسوب می‌شود باید فراهم شود. استاد فرشچیان در این هنر شاخص هستند و در مجموعه سعدآباد تهران هم برای آثار ایشان موزه دایر شده است، آثار سایر اساتید هم باید گردآوری شود.»

مدیر گروه پژوهشی هنرهای سنتی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی به اهمیت ثبت جهانی نگارگری اشاره کرد و گفت: «اکنون زمان آن رسیده که در کشور «موزه نگارگری» داشته باشیم، باید از همین پنج استاد شروع کنیم و آثار آن‌ها را خریداری کنیم و در یک موزه اختصاصی با عنوان نگارگری نگهداری و به نمایش بگذاریم. این مسیر باید برای سایر اساتید نگارگری ادامه داشته باشد و تا گنجینه هنری کشور به صورت پیوسته تغذیه شود.»

خانه «کلارا آبکار» مرکز نگارگری می‌شود

شریف‌زاده با بیان این‌که هنوز مکان اختصاصی برای آموزش نگارگری وجود ندارد، گفت: «با همکاری مدیرکل میراث‌فرهنگی استان تهران مقدمات این کار انجام شده است و با حمایت و پیشنهاد او خانه مرحوم کلارا‌آبکار را که از نگارگران پیشکسوت بودند، پیشتر خریده شده و قرار است به عنوان مرکز آموزش شود. قول داده‌اند این خانه در اختیار پژوهشکده قرار بگیرد تا به عنوان مرکز آموزش نگارگری راه‌اندازی شود.»

او همچنین از تبدیل شدن خانه مرحوم استاد بهزاد در تهران به مکان اداری ابراز تاسف کرد و افزود: «خانه استاد بهزاد قرار بود فضایی آموزشی برای نگارگری باشد. امیدوارم اکنون که هنر نگارگری جهانی شده است خانه استاد بهزاد که از اساتید شهیر نگارگری معاصر ایران است به موزه نگارگری و مرکز آموزش تبدیل شود.»

 بعد از کرونا پاسداشت هنر نگارگری را برگزار می‌کنیم

شریف‌زاده تاکید کرد: «کتاب پنج استاد نگارگری باید تدوین شود هم زندگینامه اساتید و هم آثارشان منتشر و معرفی شود و اگر از کرونا و شرایط سخت آن بگذریم باید در یک شرایط مناسب یک آیین باشکوه و شایسته هم برای ثبت جهانی نگارگری و هم تجلیل از پیشکسوتان گنجینه زنده بشری برگزار کنیم، این اقدامات الگوسازی است و البته باید حمایت‌ و پشتیبانی‌های مالی هم از نگارگری و نگارگران انجام شود.»

مدیر گروه پژوهشی هنرهای سنتی گفت: «برخی از این هنرمندان درآمد ماهانه و ثابتی برای گذران زندگی ندارند و تمام زمان و زندگی خود را برای خلق اثر و حفظ این هنر گذاشته‌اند؛ و بیشترآن‌ها محجوب و شکیبا با تعداد محدود هنرجو و یا با فروش آثار، زندگی می‌گذرانند، این هنرمند باید کاملا تحت حمایت قرار بگیرد.» او با اشاره به ضرورت و اهمیت دیپلماسی فرهنگی و جایگاه هنر در روابط ملت‌ها و دولت‌ها گفت: «دولت‌مردان ما به عنوان نماینده یک ملت بزرگ با فرهنگی غنی باید وقتی در مجامع و محافل بین‌المللی حضور پیدا می‌کنند و تا  حرکتی را انجام دهد و در منطقه جریان‌سازی و گفتمان‌سازی کنند باید این هنرمندان را در کنار خود داشته باشند، حضور این افراد در کنار مسئولان و مقامات، پشتوانه فرهنگی ایجاد می‌کند.

 این اساتید باید در هر مراسم فرهنگی در صدر باشند، احترام و تجلیل شوند همان کاری که در بیشتر کشورهای جهان برای گنجینه‌های زنده بشری خود می‌کنند به پیشکسوت خود بها می‌دهند.» او تاکید کرد: «برای پاسداری خوب از میراث ناملموس کشور باید علاوه بر آموزش و ترویج هنر سنتی، باید از آثار فاخر و شاخص هنری حفاظت و از خود هنرمندان و خالقان آثار به روش شایسته حمایت و تجلیل شود.»

ستون خیمه «نگارگری» 

در ایران است

مدیر گروه پژوهشی هنرهای سنتی پژوهشگاه میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، ثبت جهانی نگارگری (مینیاتور) به عنوان پانزدهمین میراث ناملموس ایران در یونسکو را یک رویداد بسیار مهم و ارزشمند نه در کشور بلکه در جغرافیای فرهنگی ایران دانست و گفت: «اگر چه سابقه این هنر بسیار طولانی است و به پیش از اسلام بر می گردد، اما آنچه ما به عنوان نگارگری می‌شناسیم بعد از دوره اسلامی شروع می شود و قدمت آن به چند صد سال قبل می‌رسد.»

شریف‌زاده ایران را یکی از مهم‌ترین پایه‌های شکل‌گیری نگارگری در منطقه دانست و افزود: «وقتی جغرافیای فرهنگی ایران را بررسی می‌کنیم، وقتی از مکتب هرات یا بلخ و مکتب تیموری صحبت به میان می‌آید که «شاهنامه بایسنقری تیموری» در مجموعه جهانی کاخ گلستان تهران نگهداری می‌شود، همه این‌ها نشان می‌دهد ستون خیمه هنر نگارگری در ایران است و چتر آن باز و در این منطقه گسترده شده است.» شریف‌زاده به پراکندگی و گسترش نگارگری در منطقه اشاره کرد و افزود: از یک طرف در پرونده ثبت نگارگری با جمهوری آذربایجان، ترکیه و ازبکستان مشترک هستیم و از آن طرف کشورهایی مانند افغانستان،ترکمنستان و هند را در کنار خود داریم و باید کمک کنیم به این پرونده ملحق شوند و زیر این چتر فرهنگی قرار بگیرند.

خوشنویسی 

در مسیر جهانی شدن

شریف‌زاده درباره ثبت جهانی هنر خوشنویسی در میراث‌فرهنگی ناملموس یونسکو، گفت: «بخش پژوهشی و تدوین پرونده هنر خوشنویسی با عنوان «فعالیت‌های پاسدارانه از هنر خوشنویسی ایران» در قالب یک پرونده مستقل و ملی در پژوهشکده هنرهای سنتی آماده‌سازی، نهایی و برای ثبت جهانی به عنوان میراث فرهنگی ناملموس به یونسکو ارسال شده است، تا سایر کشورها هم بتوانند از اقدامات و برنامه‌های پاسدارانه ایران برای حفظ خوشنویسی خودشان  الگوبرداری و استفاده کنند و امیدواریم در سال ۲۰۲۱ در یونسکو ثبت شود.»