در روزهای گذشته، «حسین کرمانپور»، سخنگوی وزارت بهداشت، با انتشار ویدئویی از انتقال یک بیمار از طریق مسیر ریلی متروی تهران به مراکز درمانی خبر داد. کرمانپور این اقدام را تجربه‌ای کم‌نظیر برای مدیریت بحران در شرایط ازدحام توصیف کرد. او در توضیح ویدئوی منتشرشده نوشت: «یک تجربه کم‌نظیر از اورژانس تهران؛ انتقال بیمار از مسیرهای زیرسطحی مترو در اوج ازدحام مراسم تشییع پیکر رهبر شهید. این فیلم فقط یک عملیات نیست؛ یک تجربه ارزشمند برای تجربه‌نگاری و مدیریت بحران است.»

امداد مترویی در راه پایتخت

چند روز پس از این اتفاق، «علی نصیری»، رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی نخستین شبکه «امداد مترویی» در پایتخت خبر داد. به گفته او، این طرح با هدف تسریع انتقال مصدومان حوادث و بحران‌ها از طریق شبکه مترو و ایجاد اتصال مستقیم برخی خطوط به مراکز درمانی طراحی شده است.

به گزارش «پیام ما» و به نقل از ایسنا، نصیری با بیان اینکه تهران در بحران‌هایی مانند زلزله، انفجار یا حوادث با مصدومان انبوه باید از همه ظرفیت‌های امدادی استفاده کند، گفت: «انتقال مصدومان از طریق مترو می‌تواند زمان رساندن بیماران به مراکز درمانی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد، به‌ویژه در شرایطی که ترافیک یا انسداد معابر، حرکت آمبولانس‌ها را با مشکل مواجه می‌کند.»

او توضیح داد: «در طراحی خطوط جدید مترو شامل خطوط ۸، ۹، ۱۰ و ۱۱، پیش‌بینی شده است که امکان اتصال مستقیم به بیمارستان‌های مهم شهر فراهم شود. همچنین نصب دستگاه‌های شوک خودکار قلبی (AED) در ایستگاه‌های جدید، به‌عنوان یکی از الزامات این خطوط در نظر گرفته شده است.»

نصیری با اشاره به پروژه اتصال ایستگاه متروی «مدافعان سلامت» به مجتمع بیمارستانی امام خمینی(ره) گفت: «در این طرح، تونلی ویژه برای تردد هم‌زمان دو دستگاه آمبولانس از داخل ایستگاه مترو به بیمارستان احداث می‌شود.» وی افزود: «این پروژه بیش از ۵۰ درصد پیشرفت فیزیکی دارد و در صورت تأمین منابع مالی، تا پایان سال به بهره‌برداری می‌رسد و نخستین شبکه رسمی امداد مترویی تهران فعالیت خود را آغاز می‌کند.»

آغاز یک ایده در ایران

ایده استفاده از خطوط ریلی زیرسطحی پایتخت برای تسریع امدادرسانی به بیماران، از اواخر دهه ۹۰ خورشیدی در سازمان اورژانس کشور مطرح شد. «پیرحسین کولیوند»، رئیس وقت این سازمان، در شهریور ۱۳۹۸ و پس از جلسه‌ای با مدیران راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران، از ایجاد آمبولانس ریلی در کشور و آغاز به کار آن در دهه فجر همان سال خبر داد.
توسعه خدمات پزشکی در قطارها و ایجاد سازوکار «اورژانس ریلی»، آموزش کمک‌های اولیه و فوریت‌های پزشکی به مهمانداران قطار، راه‌اندازی خط ارتباطی مستقیم میان سرمهمانداران قطار و مرکز ارتباطات اورژانس ۱۱۵ (Hot Line)، ایجاد ارتباط ویژه میان مراکز فرماندهی اورژانس و راه‌آهن برای مدیریت بحران‌های احتمالی و تجهیز واگن‌های مسافری به دارو و تجهیزات استاندارد پزشکی، از جمله مصوبات این جلسه مشترک بود.

همچنین ارائه خدمات پزشکی از راه دور (تله‌مدیسین) برای ویزیت و پایش بیماران در طول سفر و تجهیز تعدادی واگن امدادی توسط سازمان اورژانس کشور در دستور کار قرار گرفت. در ادامه نیز تولید واگن‌های بیمارستانی برای ارائه خدمات درمانی در بحران‌ها و مناطق محروم، به‌عنوان گام بعدی این همکاری پیش‌بینی شد.

یک سال پس از این اظهارات، در سال ۱۳۹۹، کولیوند از راه‌اندازی اورژانس ریلی خبر داد و آن را «آرزویی محقق‌شده» خواند. او گفت: «۱۱۵ پروژه را به‌صورت رسمی در ایام عید غدیر راه‌اندازی کردیم که راه‌اندازی اورژانس ریلی از جمله آن‌ها بود و برای نخستین بار در کشور اتفاق افتاد. آمبولانس ریلی یکی از آرزوهای ما بود که با کمک وزیر راه و شهرسازی و مدیرعامل راه‌آهن کشور مقرر شد ۳۰ واگن به‌صورت آمبولانس ریلی و دو بیمارستان ریلی در کشور ایجاد شود. آموزش‌ها و ارائه خدمات در واگن‌های قطارها برای کمک‌های اولیه، خودامدادی و دیگرامدادی نیز در دستور کار قرار دارد. افراد در این آمبولانس‌های ریلی می‌توانند به‌صورت دیجیتال از خدمات و مشاوره‌های پزشکی استفاده کنند. به‌زودی باید ۳۰ واگن به این طرح اختصاص یابد و با تکمیل این فرایند، امکان پوشش تمام خطوط فراهم می‌شود.»

با وجود آنکه ایده استفاده از ظرفیت شبکه ریلی برای امدادرسانی نخستین‌بار در سال ۱۳۹۸ و با عنوان «اورژانس ریلی» از سوی سازمان اورژانس کشور مطرح شد و برنامه‌هایی مانند تجهیز واگن‌های آمبولانس و بیمارستان‌های ریلی نیز اعلام شد، این طرح به‌تدریج وارد سکوت خبری شد و عملاً اتفاق قابل‌توجهی در این حوزه رخ نداد. اکنون به نظر می‌رسد مدیریت بحران شهر تهران با معرفی طرح «امداد مترویی» در تلاش است این ایده را با تکیه بر ظرفیت متروی پایتخت و اتصال آن به مراکز درمانی، در مقیاسی جدید احیا کند.

بیش از یک قرن و نیم تأخیر

ایده استفاده از راه‌آهن برای ارائه خدمات پزشکی و انتقال مصدومان، سابقه‌ای بیش از ۱۷۰ سال در جهان دارد. نخستین تجربه‌های ثبت‌شده به جنگ کریمه در فاصله سال‌های ۱۸۵۳ تا ۱۸۵۶ بازمی‌گردد؛ دوره‌ای که ارتش‌های بریتانیا و فرانسه برای انتقال سریع سربازان زخمی از جبهه‌های جنگ به مراکز درمانی، از قطارهای مجهز استفاده می‌کردند. این تجربه بعدها در جنگ داخلی آمریکا توسعه یافت و واگن‌های قطار به فضاهایی برای مراقبت پزشکی، استقرار پزشکان و انتقال مجروحان تبدیل شدند.

در جنگ جهانی اول، قطارهای بیمارستانی یکی از مهم‌ترین ابزارهای تخلیه و درمان مجروحان بودند. برخی از این قطارها دارای بخش‌های درمانی، داروخانه و امکانات مراقبتی بودند و می‌توانستند صدها مجروح را از مناطق جنگی به بیمارستان‌های پشت جبهه منتقل کنند.

با توسعه شبکه‌های جاده‌ای و گسترش اورژانس هوایی، استفاده روزمره از آمبولانس‌های ریلی در بسیاری از کشورها کاهش یافت، اما این ظرفیت همچنان در مدیریت بحران‌ها حفظ شده است. کشورهایی مانند روسیه، اوکراین، بریتانیا، فرانسه و آلمان در دوره‌های مختلف از قطارهای پزشکی برای انتقال بیماران و مجروحان در شرایط اضطراری استفاده کرده‌اند. در سال‌های اخیر نیز در جنگ اوکراین، قطارهای مجهز پزشکی برای تخلیه مجروحان از مناطق درگیر به مراکز درمانی امن به کار گرفته شدند.

اگرچه در جنگ‌های مختلف جهان از اورژانس ریلی استفاده شده است، اما این ایده در ایران، با وجود تجربه جنگ هشت‌ساله، به کار گرفته نشد. در آن زمان، ایران قطارهای بیمارستانی دائمی و مجهز با ساختار مستقل در اختیار نداشت و امدادرسانی به مجروحان عمدتاً در بیمارستان‌های صحرایی، آمبولانس‌ها و بالگردها انجام می‌شد. خطوط ریلی بیشتر برای جابه‌جایی گروهی مجروحان پس از تثبیت وضعیت آنان به شهرهای دور از خطوط مقدم و بیمارستان‌های آن مناطق مورد استفاده قرار می‌گرفت و این انتقال‌ها معمولاً از طریق واگن‌های مسافری انجام می‌شد.

پشتیبان امداد در شرایط بحرانی

امروزه اورژانس ریلی، به‌ویژه استفاده از شبکه‌های زیرسطحی و مترو، بیشتر به‌عنوان یک ظرفیت پشتیبان در حوادث بزرگ، بلایای طبیعی، جنگ‌ها و مناطق دورافتاده مورد توجه قرار دارد. این ظرفیت می‌تواند در کنار آمبولانس‌های زمینی و هوایی، مسیر تازه‌ای برای انتقال سریع و ایمن بیماران و مصدومان ایجاد کند. بر همین اساس، بسیاری از کشورها تلاش کرده‌اند شبکه‌های ریلی خود را به بخشی از نظام مدیریت بحران تبدیل کنند.

در شرایطی که بسیاری از کلان‌شهرهای ایران با تهدیدهایی مانند زلزله، حوادث با مصدومان انبوه، ترافیک سنگین و حتی مخاطرات ناشی از جنگ روبه‌رو هستند، استفاده از ظرفیت شبکه ریلی، به‌ویژه مترو، برای امدادرسانی می‌تواند نقش مؤثری در تسریع رسیدگی به مصدومان و انتقال بیماران اورژانسی به مراکز درمانی ایفا کند. مترو برخلاف شبکه معابر شهری، کمتر تحت تأثیر ترافیک قرار می‌گیرد و در بسیاری از بحران‌ها نیز امکان تداوم خدمت‌رسانی را دارد.

همچنین اتصال مستقیم ایستگاه‌های مترو به بیمارستان‌های مرجع، نصب تجهیزات احیای قلبی و پیش‌بینی الزامات پدافند غیرعامل در خطوط جدید، از مهم‌ترین نقاط قوت این طرح به شمار می‌رود. با این حال، موفقیت «امداد مترویی» تنها به احداث چند تونل یا خرید تجهیزات وابسته نیست. این طرح نیازمند تدوین پروتکل‌های مشترک میان اورژانس، مترو، آتش‌نشانی، پلیس، هلال احمر و بیمارستان‌ها، آموزش مستمر نیروها، برگزاری مانورهای منظم و تأمین منابع مالی پایدار است. تأخیر شش‌ساله در اجرای ایده «اورژانس ریلی» نشان می‌دهد که در صورت نبود پیگیری مستمر، چنین طرح‌هایی ممکن است سال‌ها در حد ایده باقی بمانند.

از سوی دیگر، ایران با برخورداری از یکی از گسترده‌ترین شبکه‌های ریلی منطقه و توسعه روزافزون خطوط مترو در کلان‌شهرها، این ظرفیت را دارد که حمل‌ونقل ریلی را به بخشی از نظام مدیریت بحران تبدیل کند. اگر تجربه تهران با ارزیابی علمی، رفع نواقص و تأمین اعتبارات به نتیجه برسد، می‌تواند الگویی برای سایر شهرهای بزرگ کشور باشد. در غیر این صورت، «امداد مترویی» نیز ممکن است به سرنوشت «اورژانس ریلی» دچار شود؛ طرحی که با وعده‌های بزرگ آغاز شد، اما هیچ‌گاه به یک شبکه فراگیر و عملیاتی تبدیل نشد.