سقوط ایران به سیاه‌چاله جمعیتی آینده‌ای است که وزارت بهداشت ایران، برای سال‌های آتی ایران در سایه کاهش موالید ترسیم می‌کند، آینده‌ای که در آن پس از توقف رشد جمعیت، ایران وارد روند منفی جمعیتی می‌شود.
«رضا سعیدی» با اشاره به ادامه روند نزولی موالید در کشور، گفت: «اگر روند فعلی کاهش تولدها ادامه پیدا کند، ایران طی ۱۰ تا ۱۵ سال آینده به نقطه صفر رشد جمعیت خواهد رسید و پس از آن وارد روند منفی جمعیتی می‌شود؛ وضعیتی که اکنون برخی کشورهای اروپایی از جمله ایتالیا و لهستان با آن روبرو هستند.»

او با اشاره به کاهش مستمر تعداد موالید در سال‌های اخیر، افزود: «متأسفانه هر سال بین ۷ تا ۱۰ درصد نسبت به سال قبل، موالید جدید در کشور کاهش پیدا می‌کند و رشد جمعیت کشور اکنون به حدود ۰.۵ درصد رسیده است. این روند به ما می‌گوید اگر با همین روند جلو برویم، حدود سال ۱۴۲۰ رشد جمعیت کشور به صفر خواهد رسید و احتمالاً از آنجا به بعد وارد سیاه‌چاله جمعیتی می‌شویم. در حال حاضر برخی کشورها مانند ایتالیا و لهستان رشد جمعیت منفی دارند؛ یعنی تعداد ولادت‌های سالانه آنها از تعداد فوتی‌ها کمتر شده و هر سال بخشی از جمعیتشان کاهش پیدا می‌کند.» به گفته سعیدی در طول سال ۱۴۰۴ حدود ۸۹۲ هزار ولادت نوزاد ایرانی در کشور ثبت شد، درحالی‌که حدود ۴۵۰ هزار فوت داشتیم: «اگر تعداد فوتی‌ها را از ولادت‌ها کم کنیم، حدود ۴۵۰ هزار نفر به جمعیت کشور اضافه شده که تقریباً معادل نیم درصد رشد جمعیت است.»

رئیس مرکز جوانی جمعیت، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با بیان اینکه ایران در دهه‌های گذشته رشد جمعیتی بالای ۳ و ۴ درصد را تجربه کرده است، گفت: «اکنون رشد جمعیت کشور به نیم درصد رسیده و پیش‌بینی ما این است که طی دو دهه آینده این نرخ به صفر برسد.»

تهدید سالمندی جمعیت

سالمندی جمعیت که هم‌زمان با کاهش جمعیت جوان و موالید زنده به وجود می‌آید، بخشی دیگر از آینده ترسناکی است که این مقام وزارت بهداشت ترسیم می‌کند، چرا که به‌زعم او افزایش رشد جمعیت به نرخ جانشینی محقق نشده و جمعیت موجود که به سمت سالمندی حرکت می‌کند بیشتر از جمعیت جوانی است که به‌تدریج جانشین آنان خواهد شد. به گزارش «پیام ما» و به نقل از وزارت بهداشت، سعیدی درباره نرخ باروری کلی یا TFR و تهدید سالمندی جمعیت، توضیح داد: «این شاخص، تعداد فرزند به‌ازای زنان ۱۵ تا ۴۹ساله را نشان می‌دهد. در حال حاضر TFR کشور به حدود ۱.۰۳۵ رسیده، درحالی‌که حدود چهار دهه قبل این شاخص بین ۶.۵ تا ۷ بود؛ یعنی آن زمان به‌ازای هر خانم، بیش از ۶ فرزند متولد می‌شد؛ اما اکنون این عدد به حدود ۱.۴ تا ۱.۵ فرزند رسیده است. اگر TFR کمتر از ۲.۱ باشد، جمعیت در سطح جانشینی قرار ندارد. به‌عبارت‌دیگر، جامعه برای حفظ جمعیت خود باید به‌ازای هر زوج، حداقل ۲.۱ فرزند داشته باشد. پایین‌تر بودن این شاخص به معنای حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی و در نهایت رشد منفی جمعیت است.»

به گفته او بیش از ۶۰ کشور دنیا درگیر مسئله کاهش یا سالمندی جمعیت هستند: «این کشورها تلاش می‌کنند باروری کلی را به بالای دو برسانند؛ اما تقریباً سیاست‌های اغلب این کشورها موفق نبوده است البته کشورهایی مانند فرانسه و سوئد با اجرای سیاست‌های پایدار و جذاب توانسته‌اند TFR خود را به حدود ۱.۷ تا ۱.۸ برسانند.»

تهدید تمدنی ناشی از سالمندی و رشد منفی جمعیت

بر اساس اعلام صندوق جمعیت سازمان ملل متحد، جمعیت سالمند جهان در سال ۲۰۳۰ به ۱.۳ میلیارد نفر، معادل، ۱۶.۵ درصد جمعیت کره زمین خواهد بود و در سال ۲۰۵۰، این جمعیت به دو میلیارد نفر، معادل ۲۲ درصد جمعیت کره زمین خواهد رسید. حدود دو سوم این جمعیت نیز در کشورهای درحال‌توسعه زندگی می‌کنند. از سوی دیگر بر اساس آخرین سرشماری ملی در سال ۱۳۹۵، جمعیت سالمند ایران ۹.۳ درصد بود که پیش‌بینی می‌شود این جمعیت در سال ۲۰۳۰ به ۱۳ میلیون نفر برسد و در سال ۲۰۵۰ نیز، ۳۱ درصد جمعیت کشور را سالمندان که حدود ۲۲ میلیون نفر خواهد بود، تشکیل دهند.

رشد منفی جمعیت و سالمندی جمعیت دو پدیده هم‌زاد یکدیگرند که می‌توانند آینده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و هویتی هر کشوری را تحت‌تأثیر خود قرار دهند. کاهش نیروی کار و در نتیجه ورود مهاجران و پیشی‌گرفتن جمعیت آنان از جمعیت بومی کشور و عدم سازگاری آنان با فرهنگ ملی، یکی از پیامدهای سالمندی جمعیت است. به گفته یک عضو فرهنگستان علوم پزشکی درک این موضوع می‌تواند در تصمیم‌گیری زوجین برای فرزندآوری مهم باشد. «علی زارعان» دراین‌رابطه اظهار کرد: «اگر روند کاهش جمعیت ادامه پیدا کند، ایران در معرض هجوم جمعیتی قرار می‌گیرد و این مسئله می‌تواند آینده تمدنی و هویتی کشور را با چالش‌های جدی مواجه کند. درک این واقعیت‌ها می‌تواند به شکل‌گیری تصمیم‌های درست کمک کند؛ اینکه هر ایرانی خود را در حفظ هویت، فرهنگ و تمدن ایران سهیم بداند.»

یک تهدید تمدنی دیگر افزایش جمعیت همسایگان ایران در کنار رشد منفی جمعیت کشور است. بر اساس آمارهای رسمی سازمان جهانی بهداشت، تا سال ۲۱۰۰ میلادی جمعیت عربستان به حدود ۳۵۰ میلیون نفر خواهد رسید و پاکستان، همسایه شرقی ایران، با جمعیتی در حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون نفر، در شمار پرجمعیت‌ترین کشورهای جهان قرار خواهد گرفت. این در حالی است که جمعیت ایران در همان بازه زمانی بین ۳۰ تا ۳۲ میلیون نفر پیش‌بینی می‌شود. به گفته زارعان این آگاهی می‌تواند در تصمیم‌گیری هر زوج ایرانی نقش مؤثری داشته باشد؛ اینکه آینده جمعیتی ایران، سرنوشت تمدن ایرانی و جایگاه کشور در منطقه چگونه خواهد بود.

چالش‌های اقتصادی و اجتماعی پیری جمعیت

در این سال‌ها که روند پیری جمعیت به‌عنوان یکی از واقعیت‌های جمعیتی ایران خود را به رخ می‌کشیده است؛ پژوهش‌های مختلفی برای بررسی ابعاد این پدیده انجام شده است که تا حدی آینده کشور را با جمعیت سالمند، ترسیم می‌کند.

افزایش هزینه‌های اقتصادی به‌ویژه در بخش سلامت، یکی دیگر از عوارض سالمندی کشور است، جامعه کهن‌سال با انواع بیماری‌های مرتبط با سن و تهدیدات سلامتی ناشی از پیری جمعیت مواجه است. افزایش بیماری‌های مزمن، منجر به افزایش هزینه‌های بهداشتی، درمانی و مراقبتی شده و بیشتر منابع نظام سلامت صرف آن می‌شود و این موضوع در آینده با هر بحران اقتصادی می‌تواند، علاوه بر شکنندگی اقتصاد سلامت، برنامه‌های تحقیقاتی، بهداشتی و درمانی کشور را در حاشیه هزینه برای جمعیت سالمند قرار داده و یا برعکس باشد و در بحران‌های اقتصادی، سالمندان در حاشیه برنامه‌های مراقبتی، بهداشتی، درمانی و توان‌بخشی باشند. بر اساس مطالعه‌ای که در بهار ۱۳۹۸ در «فصلنامه تأمین اجتماعی» منتشر شده است؛ یک‌دهم درصد تغییرات هزینه‌های بخش سلامت ناشی از تغییرات جمعیت سالمندان است. در مدل برآورد شده این مطالعه ضریب پیری جمعیت ۲.۰۳ بوده که در نتیجه با افزایش یک‌درصدی جمعیت سالمند، هزینه‌های سلامت بیش از ۲ درصد افزایش خواهد داشت. محققان این مطالعه بر اساس یافته‌های پژوهش خود بر این اعتقاد هستند، با افزایش سالمندی، هزینه‌های سلامت نیز افزایش پیدا کرده و ازاین‌رو سیاست‌گذاران و برنامه‌ریزان کشور باید برای پدیده سالمندی جمعیت، چاره‌ای اندیشیده تا اثرات سوء آن را کاهش دهند. همچنین در پژوهش دیگری با عنوان «آینده‌پژوهی پیامدهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی پیری جمعیت در ایران» که از سوی «امین کرباسی سلماسی»، استاد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری دانشگاه آزاد اسلامی انجام و در «سویلیکا» منتشر شده است؛ سالمندی جمعیت منجر به کاهش نیروی کار فعال، افزایش هزینه‌های بهداشتی و اجتماعی و تغییر در الگوهای مصرف خانوارها می‌شود. همچنین این پدیده تأثیر مستقیمی بر سیاست‌های دولت در زمینه تأمین اجتماعی، بیمه‌های درمانی و بازنشستگی داشته و الگوهای رأی‌دهی و مشارکت سیاسی سالمندان را نیز تغییر می‌دهد. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد که پیری جمعیت، موجب افزایش نابرابری‌های اجتماعی و اقتصادی در کشور می‌شود. به گفته کرباسی سلماسی، این روند تأثیرات بلندمدتی بر رشد اقتصادی و توسعه پایدار دارد و نیازمند توجه جدی سیاست‌گذاران است: «نتیجه‌گیری اصلی پژوهش حاکی از آن است که ایران برای مواجهه با چالش‌های ناشی از پیری جمعیت نیازمند تدوین و اجرای سیاست‌های جامع و هماهنگ در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی است. این سیاست‌ها باید بر پایه داده‌های دقیق و تحلیل‌های آماری قوی بنا شوند تا بتوانند در بلندمدت تأثیرات منفی پیری جمعیت را کاهش داده و به حفظ پایداری اجتماعی و اقتصادی کشور کمک کنند.» این تنها بخشی از عوارض پیری جمعیت است که ممکن است در آینده کشور را با چالش‌های مختلفی مواجه کند، یک چالش دیگر نیز می‌تواند، در زمان بحران‌های بهداشتی مانند پاندمی‌ها بروز کند. در این زمان، جمعیت سالمند از جمله گروه‌هایی هستند که بیشتر در معرض بیماری بوده و در نتیجه هزینه‌های اجتماعی و اقتصادی بسیاری را بر جامعه متحمل خواهد کرد.