نوروز امسال به دلایلی که همگی می‌دانیم شرایط خاصی برای گردشگری در کشور پیش آمد، جنگ و معضلات اقتصادی ناشی از آن چه تأثیری در گردشگری نوروزی ما داشت؟

همان‌گونه که اشاره داشتید صنعت گردشگری کشور به‌صورت کلی دچار شرایط بسیار سختی است. البته این وضعیت در بخش‌های مختلف زنجیره تأمین، متفاوت است و حتی برای هر بخش نیز باتوجه‌به موقعیت جغرافیایی و شرایطی که داشته، متفاوت است. به‌عنوان‌مثال بخش خدمات سفرهای هوایی و تورهای گردشگری که توسط آژانس‌های مسافرتی انجام می‌شود، با خسارت‌های سنگینی مواجه است که علاوه بر ازدست‌دادن درآمدهای چند ماه اخیر، به واسطه ثبت سفارش‌ها و قراردادهایی که برای این فصل کاری بسته بود، تا مدت‌ها درگیر تعهدات و کنسلی‌های حاصل از این شرایط خواهد بود. در بخش اقامت و هتل‌ها هم، استان به استان و گاهی شهر به شهر شرایط متفاوت است. از تعطیلی و حتی جمع‌آوری تجهیزات هتل‌ها مثلاً در بندرعباس و تهران و یزد بگیرید تا ضریب اشغال بالای ۸۰ درصد در هتل‌های مازندران و گیلان. سفرهای فراغتی و گردشی در نوروز امسال، شکل نگرفت و ضربه سنگینی به صنعت گردشگری کشور وارد کرد. لغو برنامه‌های سفر و تغییر رویکرد از سفرهای فراغتی و تفریحی به سفرهای امنیت‌محور، الگوهای خاصی را رقم زد. این وضعیت باعث شد بخش عمده‌ای از حدود ۳۰ میلیون سفری که در کشور انجام شد، عمدتاً خارج از زنجیره تأمین گردشگری انجام پذیرد. یعنی شرایط جنگی در نوروز باعث شد، سبد اصلی خانوار بر مایحتاج ضروری متمرکز شود و آن بخش از جامعه هم که تحت‌فشار حملات دشمن و التهابات ناشی از این وضعیت قرار داشتند یا به سمت اقوام و دوستان سفر کردند و یا اگر فضای اقامتی در مناطق امن‌تر تأمین کردند، عمدتاً فضاهای اشتراکی و غیررسمی بود که هزینه‌های کمتری را برای مدت‌زمان طولانی‌تر، در بر می‌گرفت. ما در نوروز امسال متوسط ماندگاری بالای ۶ روز را تجربه کردیم. یعنی بخش زیادی از خانوارهایی که مسافرت کردند، حداقل ۶ شب را در محیطی به‌دوراز خانه اقامت داشتند که عمدتاً فضاهای غیرهُتلی و غیررسمی بود؛ هر چند در مناطق امن‌تر، اقامتگاه‌های بوم‌گردی نیز مورداستفاده قرار گرفتند.

استان‌هایی که به طور مستقیم درگیر جنگ نبودند در شرایط نوروز ۱۴۰۵ چطور عمل کردند؟

خوشبختانه شاهد خسارت‌های فیزیکی و تخریب در تأسیسات گردشگری برخی از استان‌ها نیستیم؛ اما در بسیاری از استان‌های کشور شاهد ضریب اشغال بسیار پایین، یعنی عدد زیر ۵ درصد، در هتل‌های استان بودیم که نشان‌دهنده فشار غیر قابل تحملی در مدیریت مجموعه است. به‌ویژه اینکه این آمار مربوط به «های سیزن» یعنی فصل شلوغی کار نوروز باشد. دوره‌ای که قرار است درآمد به سطحی برسد که ماه‌های خلوت سال و دوره‌ای که ضریب اشغال به زیر ۲۰ تا ۳۰ درصد می‌رسد را پوشش دهد. اما وقتی در دوره شلوغی و فصل پیک، بالای ۹۰ درصد اتاق‌های هتل و گاهی ۱۰۰ درصد اتاق‌ها خالی می‌ماند، دوام‌آوردن این کسب‌وکار بسیار سخت می‌شود. البته باتوجه‌به متغیرها و کمیت و کیفیت شاخص‌های مدیریتی، تاب‌آوری و دوام مجموعه‌ها متفاوت است. شرایط برای مجموعه‌های بزرگ بسیار سخت است. هزینه جاری و پرسنلی و همچنین سررسیدهای بانکی و مالیاتی و انواع عوارض، انباشت بدهی سنگینی را ماه‌به‌ماه در پی‌دارند. برای کسب‌وکارهایی که تعداد قابل‌توجهی پرسنل دارند، این شرایط مشترک است. چه هتل، چه مجموعه‌های بزرگ دیگر و حتی آژانس‌ها. برای مثال در استان کرمان ما آژانسی داریم که نزدیک به ۳۰ نفر پرسنل بیمه شده دارد. خوشبختانه بخش قابل‌توجهی از هتل‌های استان مدیریت شرکتی دارند و در قالب گروه‌های هتلی، اداره می‌شوند که این خودش یک شانس برای افزایش تاب‌آوری این واحدها در استان است. مثل هتل‌های «جهانگردی» یا «پارسیان» و حتی هتل «کاروانیکا» و «پارس» نیز بخشی از یک گروه ملی هستند که حمایت‌های بیشتری را دارند و این باعث افزایش آستانه تحملشان می‌شود؛ اما هتل‌های خصوصی که در دو دهه اخیر شاهد افزایش حدود ۴۰ درصدی این بخش بودیم، شرایط متفاوتی دارند و سختی کار در این مجموعه‌ها و حفظ سرمایه بسیار سخت است. وقتی صحبت از سرمایه می‌کنیم انواع آن را در بر می‌گیرد؛ مخصوصاً سرمایه انسانی و نیروی کار حرفه‌ای. بخشی که اتفاقاً در استان کرمان، دچار کمبودهای جدی است و از کارآمدی بالایی هم برخوردار نیست. حالا در نظر بگیریم همین میزان موجود هم از دست برود. اتفاقی که علاوه بر چالش‌های اجتماعی که در پی دارد، بر کیفیت صنعت نیز تأثیر جدی دارد و ادامه حیات این کسب‌وکارها را دچار چالش‌های جدی می‌کند. تقریباً از دی‌ماه گذشته به این‌سو، شاهد رکود شدید در صنعت گردشگری‌مان هستیم. البته پیش‌تر نیز در شرایط ایده‌آلی نبودیم؛ اما قابل‌تحمل بود و با یک ظرفیت متوسط ۳۰ تا ۴۰ درصدی، فعالیت‌ها ادامه داشت. استمرار تورم بالای ۴۰ درصد که در مسیر جهش هم قرار داشت، جنگ ۱۲ روزه و مسائل اجتماعی و سیاسی داخلی و بین‌المللی هر کدام تأثیرات خود را داشتند و جنگ اخیر هم به‌گونه‌ای ضربه سنگین‌تری به صنعت گردشگری کشور وارد آورد.

چه راهی برای نجات صنعت گردشگری یا به قول شما افزایش تاب‌آوری در بخش‌های خصوصی وجود دارد؟

من فکر می‌کنم کشور با توان و ظرفیت‌های داخلی خود می‌تواند نجات‌بخش صنعت گردشگری خودش باشد. از منظری خوشبختانه اندازه گردشگری کشور نسبت به توان و شرایط این شانس را به وجود آورده که با تدوین یک استراتژی درون‌زا، این بخش ارزشمند اقتصادی، فرهنگی و هویتی حفظ گردد.
پهناوری کشور ما و تنوع اقلیم و فرهنگ مردم، ظرفیت شرکت‌ها و بنگاه‌های بزرگ اقتصادی و نیز نظام‌های تصمیم‌گیری و مستقل در بخش‌های مختلف به‌ویژه شوراهای شهر و شهرداری‌ها، هر یک می‌تواند اهرم و ظرفیتی برای حمایت از این صنعت باشد. صنعت گردشگری فقط هتل و اقامتگاه و دیگر بخش‌هایی که با آن‌ها به‌عنوان گردشگری برخورد می‌کنیم نیست. اثرات غیرمستقیم این صنعت در حوزه‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، اهمیت ثبات و تداوم این بخش را چندبرابر می‌کند. یعنی اگر به طور مثال در یک منطقه روستایی تعداد ۲۰ نفر در قالب اقامتگاه‌های بوم‌گردی اشتغال مستقیم دارند، فعال‌بودن این ۲۰ نفر باتوجه‌به ضریب تکاثر بالایی که این صنعت دارد، می‌تواند در کیفیت و کمیت معیشت چندبرابر این عدد در سطح روستا تأثیر بگذارد. در سطح شهرها هم به همین ترتیب زنجیره‌ای از خدمات و افراد برای سرپا ماندن یک هتل درگیر هستند که بخش زیادی از آن‌ها در هتل مشغول نیستند.

پس از ۴۰ روز شاهد آتش‌بس دوهفته‌ای هستیم، اگر جنگ به‌طورکلی پایان یابد چه اقداماتی برای گردشگری در ایران باید انجام دهیم؟

کار سختی بر عهده تک‌تک ما و بر عهده تک‌تک بخش‌هاست تا هرچه سریع‌تر کشور را به شرایط پایداری برسانیم. قطعاً زحمت زیادی دارد و هر چه سطح مشارکت جامعه بیشتر و بالاتر برود این اتفاق زودتر رخ خواهد داد. باتوجه‌به آمار و ارقام و روندهایی که وجود دارد باید سناریوهای متنوعی برای سخت‌ترین شرایط در کشور تدوین گردد تا باتوجه‌به هر وضعیتی امکان فعالیت فراهم باشد. ضریب اشغال واحدهای اقامتی، مهم‌ترین شاخص برای ارزیابی گردشگری است و هر استان باید افزایش این عدد را هدف‌گذاری نماید. هر چه این ضریب روند روبه‌رشدی داشته باشد، می‌توان اطمینان داشت چرخ‌های این صنعتِ خدماتی، بهتر و بیشتر می‌چرخد و بخش‌های بیشتری اعم از دفاتر خدمات مسافرتی، مجموعه‌های غذایی و پذیرایی، راهنمایان گردشگری، فروشگاه‌های صنایع‌دستی و سوغات، تولیدات محلی و… فعال می‌شوند و این یعنی رسوب و توزیع منابع در جامعه و کمک به فعال‌تر شدن بازار و اقتصاد کشور. بدون شک ما بخشی از داشته‌هایمان را در صنعت گردشگری کشور ازدست‌داده‌ایم و این طبیعی است. ما نمی‌دانیم پس از دو هفته چه شرایطی رقم خواهد خورد و وضع به چه شکلی خواهد بود اما می‌دانیم این جنگ اثرات اقتصادی و سیاسی زیادی در کشور، منطقه و جهان داشته است. درک این شرایط و هم‌فکری و تلاش جمعی می‌تواند ما را در مواجهه با این وضعیت و وضعیت‌های سخت‌تر مقاوم کند. همین‌الان بحث ادامه فعالیت بخش‌های حرفه‌ای ورزشی به‌صورت تجمیعی در برخی از استان‌هایی وجود دارد که فضای آرام‌تری داشتند؛ مثلاً کرمان یکی از این استان‌هاست که با محدودیت زیرساخت هم مواجه نیست. برای ادامه لیگ برتر فوتبال که به لحاظ اقتصادی، مهم‌ترین بخش ورزش حرفه‌ای کشورمان است، وجود زمین‌های مناسب، هتل‌ها و پراکندگی در چند نقطه استان، می‌تواند فرصت مناسبی برای گردشگری و دیگر بخش‌های اقتصادی این استان باشد. در حاشیه استان قابلیت جذب از بازارهای نزدیک و بزرگی چون شیراز، بندرعباس و یزد و زاهدان وجود دارد. در همین نوروز و در فضای جنگ، بخش‌هایی از استان شاهد حضور چشمگیر مسافرانی از هرمزگان، سیستان و بلوچستان و پس از آن یزد و شیراز بودیم. این امکان وجود دارد که با طراحی کمپین‌هایی از طرف فعالان صنعت گردشگری استان، با رویکرد سفرهای اقتصادی و کم‌هزینه‌تر، نسبت به ترغیب بازار اقدام نمایند. برای شهرداری‌ها و شوراهای شهر این امکان وجود دارد که با اعمال تخفیف و یا بخشودگی‌های عوارض مدت‌دار، فشار ناشی از این شرایط را کاهش دهند. برای برون‌رفت از این شرایط و بقا در صنعت گردشگری استان، باید همه بخش‌ها چه خود فعالان این صنعت و چه بخش‌های متولی و حمایتگر، هر یک نقش جدی بر عهده بگیرند. نوروز امسال پویشی به نام «میزبانیِ خوبان» در استان کرمان و سیستان و بلوچستان فعال شد که هدف آن فراهم‌کردن اقامت با هزینه کمتر برای مسافران مناطق درگیر جنگ بود. یعنی کاهش هزینه‌های اقامت و خوردوخوراک تاحدی‌که سود حداقلی داشته باشد و نیز افزایش تعامل بین میهمان و میزبان را در بربگیرد؛ به‌گونه‌ای که باعث کاهش فشارهای روانی و مادی این دست مسافران باشد. این یک حرکت خوب بود اگر چه فراگیر نشد؛ اما نمونه‌ای قابل‌تأمل بود. این دست حرکت‌ها می‌تواند بیشتر و جدی‌تر موردحمایت قرار گیرد.