رتبه‌بندی تهدیدها در گزارش ریسک‌های جهانی مبتنی‌بر نظرسنجی از بیش از هزار و ۳۰۰ کارشناس در دانشگاه‌ها، بخش خصوصی و دولتی و سازمان‌های بین‌المللی و جامعه مدنی انجام شده است. در حال حاضر، با ورود به سال ۲۰۲۶ نگرانی درباره ریسک‌های فناورانه نیز افزایش یافته است. به‌طوری‌که براساس بررسی مجمع جهانی اقتصاد، در چشم‌انداز فعلی تهدیدهایی که احتمال می‌رود در سال ۲۰۲۶ در سطح جهانی بحران ایجاد کنند، شش مورد مربوط به تهدیدهای حوزه فناوری است. از میان ۳۳ تهدید مطرح‌شده، «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» در رتبه پنجم، «آثار نامطلوب فناوری‌های هوش مصنوعی» در رتبه هشتم، «ناامنی سایبری» در رتبه نهم، «سانسور و کنترل» در رتبه ۲۸، «آثار نامطلوب فناوری‌های پیشرفته» در رتبه سی‌ام و «آسیب‌های آنلاین» در رتبه ۳۳ قرار دارند.

این گزارش ریسک‌ها را در سه بازه زمانی کوتاه‌مدت یا فوری (سال ۲۰۲۶)، میان‌مدت (تا ۲۰۲۸) و بلندمدت (تا ۲۰۳۶) بررسی می‌کند.

افزایش ریسک‌های فناورانه

ریسک‌های فناوری در حال افزایش‌اند و یکی از نکات برجسته این گزارش، نبود کنترل بر تهدیدهای این حوزه است. تحولات فناوری و نوآوری‌های جدید فرصت‌های بسیاری ایجاد می‌کنند و می‌توانند مزایای گسترده‌ای در حوزه‌های سلامت، آموزش، کشاورزی و زیرساخت‌ها به‌همراه داشته باشند، اما هم‌زمان به ریسک‌های جدیدی در زمینه‌های مختلف منجر می‌شوند؛ از تأثیر بر بازار کار تا تهدید یکپارچگی اطلاعات و حتی سامانه‌های تسلیحاتی خودکار.

در افق دوساله «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» و «ناامنی سایبری» به‌ترتیب در رتبه‌های دوم و ششم قرار دارند. «آثار نامطلوب هوش مصنوعی» بیشترین رشد را در این رتبه‌بندی داشته و از رتبه ۳۰ در چشم‌انداز دوساله به رتبه پنجم در چشم‌انداز ۱۰ساله رسیده است.

بخش دیگر این گزارش با عنوان «هوش مصنوعی در ابعاد وسیع» بررسی می‌کند که این فناوری چگونه می‌تواند طی دهه آینده بر بازارهای کار، جوامع و امنیت جهانی اثر بگذارد. در مقابل، «آثار نامطلوب فناوری‌های پیشرفته» همچنان در رتبه پایینی قرار دارد.

از سوی دیگر، فناوری‌های کوانتومی فرصت‌های بزرگی برای مدل‌سازی آب‌وهوا، کشف دارو و تحقیقات علمی فراهم می‌کنند، اما می‌توانند میدان رقابت راهبردی و اقتصادی را تشدید کنند و شکاف اقتصادی و تنش‌های سیاسی را افزایش دهند.

افق پیش رو تا ۲۰۲۸: انباشت تهدیدها

براساس «پیمایش ادراک ریسک‌های جهانی(GRPS)»، برای نخستین‌بار از سال ۲۰۲۳ «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» در رتبه دوم تهدیدها قرار گرفته است. همچنین، در چشم‌انداز دوساله ریسک‌ها ناامنی سایبری در رتبه ششم قرار دارد.

در طول این بررسی تهدیدهای حوزه فناوری پررنگ است؛ قرارگیری «ناامنی سایبری» در رتبه ششم نشان‌دهنده افزایش فراوانی و پیچیدگی حملات سایبری به زیرساخت‌های حیاتی، کسب‌وکارها و دولت‌ها است. بااین‌حال، «آثار نامطلوب هوش مصنوعی» با قرار گرفتن در رتبه ۳۰ در افق دوساله، هنوز تهدیدی دور یا جزئی از خطرات فعلی مانند «درگیری مسلحانه دولت‌محور» یا «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» محسوب می‌شود.

این گزارش می‌نویسد: «گسست‌های سیاسی، فرهنگی یا مبتنی‌بر هویت، با ریسک‌های فناورانه‌ای مانند «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» تشدید می‌شوند. این روند گفت‌وگوی عمومی را فرسوده می‌کند، توان پاسخ به بحران‌ها را تضعیف می‌کند و با پیشرفت‌های فناورانه مانند هوش مصنوعی گسترش می‌یابد. درنتیجه این تحولات، خطر افزایش بی‌اعتمادی دیجیتال و کاهش اثربخشی تصمیم‌گیری‌های جسورانه اجتماعی و محیط‌زیستی در میان تغییر اولویت‌های کوتاه‌مدت و روایت‌های ملی‌گرایانه، افزایش می‌یابد.

همچنین، در میان گروه‌های ذی‌نفع مورد بررسی، همگرایی کلی بر سر مهم‌ترین ریسک‌های جهانی مشاهده می‌شود؛ همه گروه‌ها «تقابل ژئواکونومیک» و «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» را به‌عنوان ریسک‌های کلیدی دو سال آینده می‌شناسند، اما همچنان خطر انتشار اطلاعات نادرست در نگاه جوان‌ترها پررنگ‌تر است.

برپایه این بررسی انتظار می‌رود ریسک‌های فناورانه طی دهه آینده شدیدتر شوند، به‌ویژه پیامدهای هوش مصنوعی و همین‌طور آثار نامطلوب فناوری‌های پیشرفته که در رتبه‌بندی شدت ریسک، بیشترین افزایش را نسبت به افق دوساله تا افق ۱۰ساله تجربه خواهند کرد.

در چشم‌انداز ژئوپلیتیک، پیش‌بینی‌ها برای دو سال آینده کمی بدبینانه‌تر از افق ۱۰ساله است و خطر «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» و «پیامدهای نامطلوب هوش مصنوعی» نسبت به سال گذشته جدی‌تر شده است.

پیشرفت در هوش مصنوعی و فناوری‌های کوانتومی هم در طول ۱۰ سال آینده سرعت می‌گیرند؛ چراکه این دو می‌توانند پیشرفت‌های یکدیگر را تسریع کنند و درنتیجه اثرات زنجیره‌ای و خطرناکی ایجاد ‌کنند، به‌خصوص در شرایط افزایش تقابل ژئواکونومیک.

بی‌اعتمادی، پراکندگی و بی‌حسی اجتماعی
در دنیای قطبی و پراکنده امروز که تحت‌تأثیر فناوری‌های نوین است، اطلاعات بسیار آسیب‌پذیر شده و به‌راحتی در معرض دستکاری برای اهداف سیاسی یا منافع اقتصادی قرار می‌گیرد. در این پیمایش میان «قطبی‌شدن اجتماعی» و «اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده» رابطه‌ای معنادار دیده می‌شود. آسیب‌پذیری اطلاعات مسئله می‌تواند به تشدید شکاف‌های اجتماعی و سیاسی، افزایش نارضایتی‌ها، تثبیت باورهای سختگیرانه، کاهش تفکر انتقادی و تقویت دیدگاه‌های افراطی منجر شود. همچنین، ممکن است باعث ایجاد نوعی بی‌حسی اجتماعی و روانی شود.

از سوی دیگر، انتشار اطلاعات نادرست در فضای آنلاین نگران‌کننده است؛ صحت اخبار و اطلاعات عمومی در اینترنت در معرض تهدید قرار دارد، زیرا تشخیص محتوای واقعی پیچیده‌تر شده است.

نظرسنجی مؤسسه رویترز نشان می‌دهد ۵۸ درصد افراد نگران تمایز بین حقیقت و دروغ در اخبار آنلاین هستند و این رقم در آفریقا و ایالات متحده به ۷۳ درصد می‌رسد. هم‌زمان با افزایش نگرانی‌ها، اعتماد به اخبار کاهش یافته و تمایل به اجتناب از دنبال‌کردن اخبار افزایش یافته است.

در گذشته، مردم برای دریافت و پردازش اطلاعات به نهادهای دولتی، دانشگاه‌ها و رسانه‌ها تکیه می‌کردند، اما اکنون استفاده گسترده از شبکه‌های اجتماعی شیوه‌های دسترسی و تفسیر اطلاعات را بازتعریف کرده است. بیشترین رشد در استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای دریافت خبر در ایالات متحده، آمریکای لاتین، آفریقا و برخی کشورهای جنوب‌شرق آسیا دیده می‌شود. به‌طور مثال، در ایالات متحده، تعداد افرادی که اخبار را از طریق شبکه‌های اجتماعی و پلتفرم‌های ویدئویی دنبال می‌کنند، بیشتر از کسانی است که تلویزیون یا سایت‌های خبری را دنبال می‌کنند.

همچنین، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای یافتن اطلاعات از ۱۱ درصد در ۲۰۲۴ به ۲۴ درصد افزایش یافته است. این نظرسنجی نشان می‌دهد مردم نگران‌اند هوش مصنوعی باعث کاهش شفافیت، دقت و اعتماد به اخبار شود.

تهدید جدی «دیپ‌فیک»

یکی از مشکلات مهم، رشد «دیپ‌فیک‌» یا محتواهای ساختگی است؛ در پنج سال اخیر ساخت ویدئوها، تصاویر و صداهای دیجیتالی دست‌کاری‌شده ساده‌تر، ارزان‌تر شده و این تولیدات واقعی‌تر به نظر می‌رسند. استفاده از این محتواها در انتخابات سال ۲۰۲۴ هنوز پدیده‌ای نو بود، اما حالا گسترده‌تر شده و اثرگذاری بیشتری بر سیاست و فرایندهای انتخاباتی دارد.

دیپ‌فیک‌ها می‌توانند اعتماد به نهادهای دموکراتیک را تضعیف کنند، باعث قطبی‌شدن سیاسی و حتی تحریک خشونت یا ناآرامی اجتماعی شوند. انتخابات اخیر در ایالات متحده، ایرلند، هلند، پاکستان، ژاپن، هند و آرژانتین تحت فشار محتواهایی ساختگی در شبکه‌های اجتماعی بودند و محتواهای بسیاری منتشر شد که وقایعی خیالی را نشان می‌داد یا اعتبار نامزدها را مخدوش می‌کرد و حقیقت و دروغ را در هم می‌آمیخت.

هوش مصنوعی باعث شخصی‌سازی و قانع‌کننده‌تر شدن این محتواها می‌شود و ریسک تأثیرگذاری بیشتر بر انتخابات را افزایش می‌دهد.

افزایش وابستگی به شبکه‌های اجتماعی و ابزارهای هوش مصنوعی، اثر «سوگیری الگوریتمی» را تقویت می‌کند؛ کاربران بیشتر در معرض اطلاعاتی قرار می‌گیرند که با دیدگاه‌هایشان هم‌سوست و برداشت‌های متفاوت از رویدادهای واقعی شکل می‌گیرد.

این روند به کاهش حساسیت احساسی و شناختی نسبت به وقایع انسانی منجر شده است. در سال ۲۰۲۴، ۶۱ مناقشه در ۳۶ کشور رخ داد و محتواهای مرتبط با آنها به‌طور الگوریتمی پخش شد، برداشت‌های متفاوت به مخاطبان منتخب منتقل شد و دیدگاه‌ها قطبی‌تر شد. تکرار محتوای خشونت‌آمیز به‌مرور موجب می‌شود مخاطب آن را «عادی» ببیند و بی‌تفاوت یا کم‌توجه شود. مطالعات نشان داده‌اند مواجهه طولانی با خشونت، حساسیت عاطفی را کاهش می‌دهد و فاصله‌گیری از همدلی با دیگران را تشدید می‌کند.

دیدن اعماق تهدیدها

شتاب فناوری یکی از نیروهای ساختاری است که در گزارش ریسک‌های جهانی در سال ۲۰۲۴ معرفی شد. تحولات حوزه فناوری، تغییرات مثبت گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف ایجاد می‌کنند و هم‌زمان ریسک‌های جدیدی به‌همراه دارند. گزارش ریسک‌های جهانی ۲۰۲۶ شش مجموعه ریسک را بررسی کرده که دو مورد آنها در حوزه فناوری است. «رایانش کوانتومی»، به‌عنوان یکی از این تهدیدها، می‌تواند در دهه آینده امنیت دیجیتال را به‌شدت به خطر بیندازد. رایانه‌های کوانتومی قادرند روش‌های رمزنگاری متداول امروز را بشکنند و اطلاعاتی را که امروز امن هستند، در معرض دسترسی قرار دهند. علاوه‌براین، تمرکز شدید قدرت اقتصادی و شرکتی در این حوزه می‌تواند شکاف دیجیتال و نابرابری‌های اقتصادی را تشدید کند و کشورهایی که پیشتاز باشند، برتری استراتژیک و تاکتیکی بزرگی در رقابت‌ها و منازعات به دست خواهند آورد.

در کنار آن، هوش مصنوعی در ابعاد وسیع نیز چشم‌انداز پیچیده‌ای ایجاد می‌کند. گسترش کاربردهای این فناوری می‌تواند بازار کار را به‌شدت تحت‌تأثیر قرار دهد؛ افزایش بهره‌وری همراه با بیکاری بالقوه ممکن است قطب‌بندی اجتماعی را تشدید کند و کارگران را در تطبیق با وظایف و مهارت‌های جدید با چالش مواجه سازد. هم‌زمان، واگذاری وظایف بیشتر به هوش مصنوعی می‌تواند مسیر پیش رو را یا به دوره‌ای طلایی برای خلاقیت، یادگیری و اوقات فراغت تبدیل کند یا برعکس، به بی‌هدفی، بی‌تفاوتی و فروپاشی اجتماعی منجر شود و حتی در سناریویی تندتر، بخش‌های زیادی از جامعه را تحت کنترل هوش مصنوعی قرار دهد. افزایش کاربرد این فناوری در حوزه نظامی نیز ریسک اشتباه و سوءاستفاده را بالا می‌برد و جان انسان‌ها را مستقیماً به خطر می‌اندازد.

به‌این‌ترتیب، فناوری در کنار اینکه فرصت‌های توسعه‌ای فراهم می‌کند، می‌تواند محرکی برای بی‌ثباتی اجتماعی، اقتصادی و امنیتی باشد و با سایر تهدیدها مانند انتشار اطلاعات نادرست و گمراه‌کننده یا نابرابری اقتصادی، ارتباط نزدیکی داشته باشد.

آینده جهان فناوری تاریک است؟

در پیمایش GRPS، پاسخ‌دهندگان چشم‌انداز جهان را در یکی از پنج دسته «آرام»، «ثابت»، «ناآرام»، «متلاطم» یا «طوفانی» ارزیابی کرده‌اند. تقریباً نیمی از آنها دو سال آینده را «متلاطم» یا «طوفانی» می‌بینند و این نگرانی در افق ۲۰۳۶ شدیدتر می‌شود و به ۵۷ درصد می‌رسد.

آینده مسیر ثابتی ندارد؛ بلکه مجموعه‌ای از مسیرهای ممکن است که هر یک به تصمیم‌هایی امروز جامعه جهانی بستگی دارد. چالش‌هایی که در این پیمایش برجسته شده، از شوک‌های ژئوپلیتیک، تغییرات سریع فناورانه، ناپایداری اقلیمی و عدم قطعیت اقتصادی گرفته تا اثرات جمعی آنها بر جوامع، نشان‌دهنده گستردگی تهدیدهای پیش‌ رو و مسئولیت مشترک جوامع در شکل‌دهی آینده است. تهیه‌کنندگان این گزارش معتقدند با پیش‌بینی امروز آنچه ممکن است رخ دهد، می‌توانیم بهتر برای مواجهه با چالش‌های فردا آماده شویم؛ به‌ویژه آنجاکه نادیده‌گرفتن تهدیدهای حوزه فناوری می‌تواند ثبات اجتماعی و سیاسی را تهدید کند.