براساس این گزارش که اواخر ماه گذشته میلادی توسط بانک جهانی منتشر شده، هدررفت موادغذایی به‌عنوان پسماند موجب ۶۰ میلیارد دلار زیان می‌شود، آن‌هم در منطقه‌ای که از هر شش نفر، یک نفر با ناامنی شدید غذایی روبه‌رو است.

این گزارش چالش‌ها و فرصت‌های بخش پسماند در سراسر منطقه را با تکیه بر داده‌های جدید از ۱۹ کشور و ۲۶ شهر بررسی می‌کند. گزارش، مسیرهایی برای بهبود نظام‌های مدیریت پسماند پیشنهاد می‌دهد که متناسب با شرایط کشورهای پردرآمد، با درآمد متوسط و کشورهای درگیر منازعه طراحی شده‌اند. همچنین، بر ضرورت سرمایه‌گذاری برای نوسازی سیستم‌های پسماند، کاهش اتلاف مواد غذایی و ترویج اقداماتی هم‌سو با اصول اقتصاد چرخشی تأکید می‌کند.

براساس داده‌های این گزارش تا ۸۳ درصد از پسماند جمع‌آوری‌شده در منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا می‌تواند دوباره مورد استفاده قرار گیرد، بازیافت شود یا برای تولید انرژی به کار رود. ازاین‌رو، گذار به اقتصاد چرخشی می‌تواند فرصت‌های شغلی بهتری، به‌ویژه در خدمات پسماند و بازیافت، ایجاد کند و بحران کنونی پسماند را به محرکی برای رشد پایدار تبدیل سازد.

 براساس این گزارش در حال حاضر سرانه تولید زباله در این منطقه ۰.۹ کیلوگرم در روز است، درحالی‌که میانگین جهانی ۰.۷۹ کیلوگرم در روز است. مدیریت نادرست زباله همین حالا نیز سالانه حدود ۷.۲ میلیارد دلار خسارت محیط‌زیستی ایجاد می‌کند، درحالی‌که نرخ جمع‌آوری زباله نسبتاً بالاست (به‌طور متوسط نزدیک به ۸۰ درصد) و بازیافت و فرآوری زباله بسیار عقب‌تر است. کمتر از ۱۰ درصد زباله‌ها بازیافت می‌شوند و بیش از دو سوم آنها به‌شکل نادرست مدیریت می‌شوند که موجب آلودگی هوا، خاک و آب، زباله‌های دریایی و خطرات جدی برای سلامت انسان می‌شود. این منطقه همچنین بالاترین میزان نشت پلاستیک به دریاها به‌ازای هر نفر را دارد و دریای مدیترانه از آلوده‌ترین دریاهای جهان به شمار می‌رود.

این گزارش سه اولویت اصلی را برجسته می‌کند؛ نخست افزایش تأمین مالی از طریق دریافت هزینه از کاربران، مشارکت‌های عمومی–خصوصی (PPP) و نظام‌های مسئولیت توسعه‌یافته تولیدکننده؛ کاهش هدررفت موادغذایی و بسته‌بندی و تقویت پاسخگویی و هماهنگی میان نهادهای ملی و محلی.

پسماند، مشکل ساختاری و  اقتصادی

در سال‌های اخیر، مسئله پسماند از یک موضوع خدمات شهری به یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه پایدار در جهان تبدیل شده است. در این میان، گزارش‌های منتشرشده توسط بانک جهانی نقش ویژه‌ای در شکل‌دهی به درک جهانی از بحران زباله و مسیرهای مدیریت آن داشته‌اند. اهمیت این گزارش‌ها صرفاً در ارائه آمار یا تحلیل‌های علمی نیست؛ بلکه در تأثیر مستقیم آنها بر سیاستگذاری، سرمایه‌گذاری و حتی تعریف مسئله «توسعه پایدار» نهفته است.

یکی از مهم‌ترین اثرات گزارش‌های بانک جهانی این است که پسماند را از یک مشکل محلی و اجرایی به یک مسئله ساختاری و اقتصادی تبدیل کرده‌اند. پیش‌ازاین، مدیریت زباله بیشتر به جمع‌آوری و دفع محدود می‌شد. اما این گزارش‌ها نشان دادند پسماند به‌طور مستقیم با سلامت عمومی، رشد اقتصادی، اشتغال، تغییراقلیم و کیفیت زندگی شهری مرتبط است.

این تغییر نگاه، پیامدهای مهمی دارد؛‌ دولت‌ها دیگر نمی‌توانند مدیریت زباله را صرفاً به شهرداری‌ها واگذار کنند؛ بلکه باید آن را بخشی از سیاست‌های کلان اقتصادی و زیست‌محیطی بدانند.

در بسیاری از کشورها، داده‌های دقیق و قابل‌مقایسه درباره پسماند وجود ندارد. گزارش‌های بانک جهانی با ایجاد چارچوب‌های استاندارد برای اندازه‌گیری تولید زباله، روش‌های مدیریت و هزینه‌های اقتصادی، امکان مقایسه کشورها را فراهم کرده‌اند. همین مقایسه‌هاست که نشان می‌دهد کدام کشورها در مسیر پایدار حرکت می‌کنند و کدام‌ با بحران‌های رو به رشد مواجه‌اند. این داده‌ها اغلب مبنای برنامه‌های ملی، اصلاح قوانین و حتی همکاری‌های بین‌المللی می‌شوند.

تأثیر واقعی گزارش‌های بانک جهانی زمانی آشکار می‌شود که به حوزه سرمایه‌گذاری و اصلاحات نهادی می‌رسیم. این گزارش‌ها معمولاً فقط وضعیت موجود را توصیف نمی‌کنند، بلکه ابزارهای اجرایی پیشنهاد می‌دهند؛ از مدل‌های تأمین مالی و مشارکت بخش خصوصی گرفته تا سازوکارهای مسئولیت تولیدکنندگان و سیاست‌های اقتصاد چرخشی. ازآنجاکه بانک جهانی یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان مالی پروژه‌های شهری در جهان است، همین تحلیل‌ها اغلب به پروژه‌های واقعی زیرساختی و اصلاحات نهادی تبدیل می‌شوند.

برای کشورهایی مانند ایران، اهمیت این گزارش‌ها دوچندان است. ایران در بسیاری از تحلیل‌های جهانی در گروه اقتصادهای درحال‌گذار با شهرنشینی بالا و تولید رو‌به‌رشد زباله قرار می‌گیرد؛ کشورهایی که زیرساخت‌های مدیریت پسماند آنها هنوز با سرعت رشد مصرف هماهنگ نشده است.

به همین دلیل، چارچوب‌های سیاستی ارائه‌شده در گزارش‌های جهانی و منطقه‌ای  از توسعه بازیافت تا گذار به اقتصاد چرخشی مستقیماً برای شرایط ایران کاربرد دارد. این گزارش‌ها نه‌تنها وضعیت موجود را در مقایسه جهانی نشان می‌دهند، بلکه مسیرهای اصلاح را نیز ترسیم می‌کنند.

در سطحی گسترده‌تر، گزارش‌های بانک جهانی به شکل‌گیری گفتمان جهانی درباره اقتصاد چرخشی کمک کرده‌اند؛ مفهومی که بر استفاده مجدد از منابع و تبدیل زباله به ارزش اقتصادی تأکید دارد. این رویکرد می‌تواند مدیریت پسماند را از یک هزینه دائمی به یک فرصت اقتصادی تبدیل کند، تغییری که برای بسیاری از اقتصادهای درحال‌توسعه حیاتی است.

اهمیت گزارش‌های بانک جهانی در حوزه پسماند در این است که آنها فقط بحران را توصیف نمی‌کنند؛ بلکه آن را به مسئله‌ای راهبردی برای توسعه جهانی تبدیل می‌کنند و ابزارهای عملی برای مواجهه با آن ارائه می‌دهند. این گزارش‌ها داده تولید می‌کنند، سیاست‌ها را جهت می‌دهند، سرمایه‌گذاری‌ها را هدایت می‌کنند و حتی نحوه نگاه دولت‌ها به زباله را تغییر می‌دهند.

برای کشورهایی مانند ایران، این مطالعات صرفاً گزارش‌های بین‌المللی نیستند؛ بلکه نقشه‌هایی هستند که نشان می‌دهند چگونه می‌توان از مسیر پرهزینه دفن و دفع، به‌سمت مدیریت پایدار و اقتصاد چرخشی حرکت کرد. در جهانی که فشار منابع و رشد شهرها هر روز بیشتر می‌شود، چنین نقشه‌هایی بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارند.

ایران در گزارش‌های بانک جهانی

نخستین چارچوب جامع تحلیل بحران زباله در جهان در گزارش جهانی بانک جهانی با عنوان

What a Waste 2.0: A Global Snapshot of Solid Waste Management to 2050 ارائه شد. این گزارش که در سال ۲۰۱۸ منتشر شد، تصویری کم‌سابقه از روند تولید زباله در جهان تا سال ۲۰۵۰ ترسیم کرد. نتیجه اصلی آن روشن بود؛ با رشد جمعیت، شهرنشینی و افزایش مصرف، حجم پسماند شهری در جهان به‌سرعت افزایش خواهد یافت و بیشترین رشد در کشورهای با درآمد متوسط رخ می‌دهد.

در این تحلیل جهانی، ایران در زمره کشورهایی قرار گرفت که با رشد سریع شهرنشینی و افزایش تولید زباله مواجه‌اند. گزارش نشان می‌داد مانند بسیاری از اقتصادهای درحال‌توسعه، دفن زباله روش غالب مدیریت پسماند در ایران است و زیرساخت‌های بازیافت و پردازش هنوز به سطح مطلوب نرسیده‌اند. به بیان دیگر، ایران در مسیر همان روندی قرار دارد که بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه با آن مواجه‌اند: افزایش تولید زباله سریع‌تر از توسعه زیرساخت‌های مدیریت آن.

اگرچه بانک جهانی تاکنون گزارش مستقلی که صرفاً به مدیریت پسماند در ایران اختصاص داشته باشد منتشر نکرده، اما ایران در گزارش‌های جهانی و منطقه‌ای به‌عنوان بخشی از الگوی کشورهای درحال‌توسعه با شهرنشینی بالا مورد بررسی قرار گرفته است.

ویژگی‌هایی که در این تحلیل‌ها درباره کشورهایی مانند ایران برجسته می‌شود، شامل رشد سریع تولید زباله شهری، وابستگی بالا به دفن به‌عنوان روش اصلی مدیریت پسماند، توسعه ناکامل زیرساخت‌های بازیافت و فشار ناشی از مصرف‌گرایی و گسترش شهرها می‌شوند. درواقع، چارچوب سیاستی ارائه‌شده در گزارش جدید منطقه‌ای، به‌طور مستقیم برای کشورهایی با شرایط ساختاری مشابه ایران طراحی شده است.

به‌این‌ترتیب، مرور گزارش‌های بانک جهانی در یک دهه گذشته نشان می‌دهد بحران پسماند در جهان و به‌ویژه در خاورمیانه در حال تشدید است، اما هم‌زمان چارچوب‌های سیاستی برای مقابله با آن نیز در حال شکل‌گیری است.

ایران در این تحلیل‌ها کشوری با تولید روبه‌افزایش زباله و زیرساخت‌های درحال‌گذار محسوب می‌شود؛ کشوری که مسیر آینده آن به میزان سرمایه‌گذاری در بازیافت، اصلاح نظام مدیریت پسماند و حرکت به‌سمت اقتصاد چرخشی بستگی دارد.

درنهایت، پیام مشترک همه این گزارش‌ها روشن است؛ بحران پسماند دیگر مسئله‌ای محلی نیست، بلکه بخشی از معادله توسعه اقتصادی و محیط‌زیستی کشورهاست و بانک جهانی یکی از مهم‌ترین بازیگران در ترسیم مسیر جهانی مقابله با آن محسوب می‌شود.