فضا امنیتی است و استقبال مردم حاشیه تالاب‌های پریشان، بختگان و مهارلو در استان فارس از تسهیلگرانی که سال‌ها به این مکان رفت‌وآمد می‌کردند، پایین آمده. سطح تنش هم در بسیاری از این روستاها بالاست و برخی از آنها یا عزیزی از دست داده‌اند یا مشکلی برایشان پیش آمده که دل‌ودماغ کارهای مشارکتی ندارند. دیدن این وضعیت برای «محمدجواد سیاح‌پور»، دبیر انجمن محیط‌زیستی میراث پریشان، سخت است. قطعی اینترنت هم تیر خلاصی بر ارتباطات مجازی و هفتگی با فعالان حفاظت تالاب‌های خوخوران و طشک بوده. آنها هر هفته با تسهیلگران حاضر برای حفاظت از این تالاب‌ها جلسه برگزار می‌کردند و حالا این ارتباط قطع شده است. «با وجود بالا بودن سطح تنش و مشکلات، تسهیلگران ما سعی کردند در مناطق حاضر باشند، اما واقعیت این است که سطح التهاب بالاست و فعالیت ان‌جی‌اویی و محیط‌زیستی در اولویت زندگی مردم قرار ندارد و این امر باعث شده سطح مشارکت اعضا هم کم شود.»

آنها در حال حاضر بیش از هر تالابی، روی تالاب مهارلو امکان کار با جامعه محلی را دارند و برای هر مشارکتی هم مانند سایر انجمن‌‌های مردم‌نهاد، دچار اختلاف‌نظر با یکدیگر هستند؛ «ما ضرر بسیاری از قطع اینترنت برده‌ایم، اما هیچ‌کجا نامی از این هزینه‌ها و ضررها به میان نمی‌آید.»

به‌گفته او، بیشترین ضربه‌ای که جامعه محلی و مشارکت مردم خورده، ضربه از ناامیدی است. آنها به فعالان و تسهیلگران تا حدی اعتماد دارند، اما امیدشان در گذر روزگار سخت، از بین رفته است. «برای مردم امیدی ایجاد کرده بودیم که می‌شود با یکسری کارها وضع اکوسیستم را بهبود ببخشیم، اما وقتی التهابی رخ می‌دهد امیدی که با سختی ایجادشده دیگر توان احیا ندارد. سازمان‌های مردم‌نهاد کارشان زنده نگه‌داشتن امید است و بدترین اتفاق این است که امیدها لطمه دیده.»

قطع ارتباط جامعه محلی و کنشگران، افزایش سوءاستفاده

وضعیت در زاگرس هم بهتر نیست. بسیاری از تسهیلگران از کم شدن سطح عملکردشان، ناتوانی در انجام کارهای گذشته و اختلال افتادن میان خودشان و مردم می‌گویند. «امید سجادیان»، تسهیلگر و دبیر تشکل نهضت سبز زاگرس از پروژه‌ها و جلسات مردمی آموزش اطفای حریق می‌گوید که حالا در یک ماه گذشته همگی به حالت تعلیق درآمده‌اند: «ما در ذخیره‌گاه زیست‌کره دنا طرح‌ها و کارگاه‌های بسیاری داشتیم، قرار بود با سازمان آموزش‌وپرورش هم جلساتی داشته باشیم و بتوانیم با بچه‌ها در مدارس صحبت کنیم. همه‌چیز به حالت تعلیق درآمده. مشکل مهم دیگر، نبود اینترنت در این وضعیت است که مشارکت مردمی را کاهش داده. بسیاری از اخبار و اطلاعات ما از طریق پیام‌رسان‌ها توسط مردم به ما می‌رسید.»

او می‌گوید هم حال خودش و هم حال تسهیلگران دیگر خوب نبوده و همین فشار را برای ادامه کار بر آنها بیشتر کرده است. «کارهای مشارکتی در‌حالی‌که فشار معیشتی و اقتصادی وجود دارد، نمی‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. افزایش فشارهای اقتصادی در نخستین گام خودش را در محیط‌‌زیست نشان می‌دهد. وقتی مردم در تنگنای اقتصادی باشند، برداشت بیشتر از گیاهان دارویی و مراتع خواهند داشت، زمین‌خواری افزایش می‌یابد. قطع درختان، قاچاق چوب و ساخت زغال، همگی با افزایش تنش‌های اقتصادی بیشتر و احساس تعلق مردم به محیط‌‌زیستشان کمتر می‌شود. چون دیگر جنگ، جنگ بقاست.»

سجادیان می‌گوید در این شرایط، کار با جامعه محلی و پیش‌بردن پروژه‌های مشارکتی سخت‌تر از هر زمان دیگری است و در بسیاری از موارد گفت‌وگو و چانه‌زنی حتی اثر معکوس دارد «همچنان خیلی از پروژه‌ها بر زمین مانده و تحت‌تأثیر اخبار است. از سویی، مردم غم‌زده و ناامید که غم نان هم دارند، دیگر چرا باید به فکر حفاظت باشند؟ همه اینها هزینه کار مشارکت را بالا می‌برد.»

او می‌گوید اولویت در کارهای مشارکتی، شنیدن صدای مردم است و حالا صدای مردم کم‌رمق، ناتوان و مستأصل است و همین عاملی شده تا تسهیلگران نتوانند به‌درستی کار کنند. «گزارش تخریب‌ها بیشتر شده. از هر منطقه خبرهایی می‌رسد که نشان از واگذاری یا تسهیل طرح‌های مخرب توسط دولت دارد. در وضعیتی که خاموشی مطلق است و کنشگران با جامعه محلی ارتباطشان قطع شده، سوءاستفاده‌ها افزایش می‌یابد و این هم یکی از مهمترین مشکلات فعلی ماست.»

راهی جز دلجویی از مردم وجود ندارد

«پایه اصلی مشارکت، سرمایه اجتماعی است.» این را «مهدی مجتهدی»، مدیرعامل انجمن دامون و هماهنگ‌کننده کارگروه حفاظت مشارکتی کرسی آموزش محیط‌زیست یونسکو، می‌گوید. او معتقد است جامعه در حال حاضر نیازمند همدلی و دلداری است. غم بزرگی را تجربه کرده، بسیاری از افراد به سوگ نشسته‌اند و هنوز از شوک حوادث رخ داده، خارج نشده‌اند. «وقتی جامعه این‌طور آسیب دیده، نمی‌توانیم امیدوار باشیم با پروژه‌های محیط‌زیستی همراهی کند. شاید نخستین مرحله کار ما، درصورت رخ ندادن بحران جدید، برگشتن به شرایط عادی است که این هم به زمان زیادی نیاز دارد.»

او به پروژه‌های مختلفی اشاره می‌کند که همگی دست از کار کشیده‌اند. نمونه‌اش پروژه‌های مشارکتی است که شبکه انجمن‌های آب و تالاب برای روز جهانی تالاب‌ها یعنی دوم بهمن تدارک دیده‌ بود، مراسم‌هایی که به‌خاطر همدردی با شرایط فعلی برگزار نشدند. «این پروژه‌ها همگی ترویجی و آموزشی بودند و اغلب سازمان‌های مردم‌نهاد مراسم را اطراف تالابی که در آن فعال بودند، برگزار می‌کردند؛ اما امسال این امکان فراهم نشد.»

به‌گفته مجتهدی، با وجود وضعیت فعلی و غیرقابل پیش‌بینی بودن اوضاع، باید بدانیم که همیشه جامعه محلی در خط اول حفاظت از طبیعت بوده‌ و سازمان‌های مردم‌نهاد در نقش تسهیلگر و استراتژیست حفاظت هستند. «معیشت این مردم با طبیعت گره خورده و همین هم اتفاق مهمی است که حداقل بدانیم روند حفاظتی توسط اغلب آنها صرفاً تحت‌تأثیر اخبار روز نیست.»

او به کارگاه‌های مشارکتی تنوع‌زیستی و نشست‌های مجموعه خودشان هم اشاره می‌کند و می‌گوید که هیچ‌کدام این کارگاه‌ها و نشست‌ها برگزار نخواهد شد «خرد جمعی می‌گوید شرایط ملتهب فعلی و زمانی‌که جامعه حال عادی خود را ندارد، زمان مناسبی برای برگزاری چنین کارهایی نیست. ما فقط امیدواریم این روزگار سخت زودتر بگذرد و از مردم دلجویی شود. راهی جز این وجود ندارد.»