ایران سومین کشور تولیدکننده انار در جهان است و هر ایرانی سالانه ۱۰ کیلوگرم انار مصرف می‌کند؛ هم به‌شکل تازه‌خوری خود میوه و هم فرآوری آن به آب‌ انار، رب انار، سرکه، روغن هسته، لواشک و شربت و مربا و… . اما انار هم مثل دیگر محصولات زراعی و باغی، از تغییراقلیم و گرمایش جهانی در امان نبوده‌ است. مطالعات علمی تأیید می‌کند تغییراقلیم می‌تواند بر تولید و کیفیت انار تأثیر قابل‌توجهی داشته باشد و حتی پراکنش جغرافیایی آن را تغییر دهد؛ چه آنکه دو سال پیش کارشناسان اقلیمی هشدار دادند که در صورت تداوم خشکی و گرمای بی‌سابقه می‌توان در بریتانیا هم انار کاشت.

تغییراقلیم و صنعت جهانی انار

انار درختی مقاوم و سازگار با شرایط محیطی مختلف است. یک درخت بالغ می‌تواند دماهای پایین تا منفی ۱۲ درجه سانتی‌گراد را تحمل کند، هرچند میوه‌های آن در دمای منفی ۱۰ درجه سانتی‌گراد آسیب می‌بیند. این میوه در فصل تابستان می‌تواند خشکی و رطوبت نسبی را تحمل کند اما تغییراقلیم تمام پیش‌بینی‌ها را عوض می‌کند.

ترکیه، مصر، هند و اسپانیا، بزرگترین صادرکنندگان انار در جهان هستند و ایران هم یکی از کشورهایی است که این محصول را به کشورهای دیگر صادر می‌کند؛ مثلاً در سال زراعی ۱۴۰۳ صادرات ۳۶ هزار تُن انار درآمد ۱۷ میلیون دلاری برای ایران داشت. در یک دهه گذشته تقاضای جهانی انار روندی روبه‌رشد داشته و شمار باغ‌ها افزایش یافته است. در همین حال، پژوهشگران حوزه کشاورزی به این موضوع توجه دارند که کیفیت و ترکیب شیمیایی میوه‌ها می‌تواند تحت‌تأثیر نوسانات شدید دما قرار گیرد. 

تغییراقلیم می‌تواند خطر یخ‌زدگی یا افزایش ناگهانی دما را بالا ببرد و همچنین موجب کم‌آبی شود. علاوه‌بر‌این، افزایش فراوانی و شدت توفان‌های گرمسیری هم بر تولید محصولات باغی اثرگذار است. نگاهی به پژوهش‌های انجام‌شده درباره تأثیر این پدیده نشان می‌دهد اثر تغییراقلیم بر ویژگی‌های مختلف انار پیچیده و همچنان نیازمند مطالعات عمیق است. این پژوهش‌ها با توجه به اینکه کشورها و مناطق مناسب کشت انار در آینده به‌تدریج خشک‌تر خواهند شد، بر تأثیر تغییراقلیم بر تولید، زمان برداشت، کیفیت محصول و مناطق کشت انار تأکید می‌کنند.

انار چه تغییری می‌کند؟

تغییراقلیم به‌ویژه در مناطق خشک و نیمه‌خشک مانعی جدی بر سر راه پایداری کشاورزی ایجاد کرده است. مقاله «تغییراقلیم و تأثیر آن بر ویژگی‌های کالبدی و فیزیولوژیک برگ‌های انار (Punica granatum L)» که اوت ۲۰۲۵ در نشریه علمی بین‌المللی «تحلیل‌های پژوهشی معاصر» چاپ شده، بر وضعیت تولید انار در نجف عراق تمرکز دارد؛ جایی که تداوم موج‌های گرمایی و کمبود بارش، بیش‌ازپیش بقای باغ‌ها را تهدید می‌کند.

در این مطالعه، نوعی انار بومی با نام «حمَضی» و یک رقم انار تجاری وارداتی به‌نام «واندرفول» مقایسه شده‌اند؛ دو نوع انار که یکی حاصل سازگاری بلندمدت با اقلیم منطقه بوده و دیگری برای بازار جهانی اصلاح شده است. انارها در برابر تغییراقلیم واکنش یکسانی نشان نداده‌اند؛ به‌طوری‌که یکی‌شان «ادامه رشد» را در پیش گرفته و دیگری «بقا» را انتخاب کرده است. این پژوهش تأثیر قابل‌توجه تغییراقلیم بر فیزیولوژی و کالبد برگ‌های انار در نجف را تأیید می‌کند.

بررسی سازگاری‌های کالبدی و فیزیولوژیک برگ‌ها در انار حمَضی و واندرفول در طول دو فصل رشد نشان می‌دهد در شرایط گرمای شدید تابستان و کمبود آب، درختان انار با مجموعه‌ای از سازگاری‌های دفاعی واکنش نشان می‌دهند؛ از جمله کاهش سطح برگ و افت میزان کلروفیل که به‌معنای کاهش فتوسنتز است. هم‌زمان، ضخیم‌تر شدن لایه‌های محافظ برگ، افزایش تجمع موم و بالا رفتن غلظت پرولین نشان می‌دهد گیاه تلاش می‌کند از خود در برابر تنش‌های اقلیمی محافظت کند.

بر این اساس، انار واندرفول با حفظ سطح برگ و رنگیزه‌های فتوسنتزی بیشتر، ادامه رشد را دنبال می‌کند، درحالی‌که انار بومی با انباشت بیشتر پرولین، به‌طور آشکارتری وارد فاز مقاومت در برابر تنش می‌شود. پژوهشگران تأکید می‌کنند این تفاوت‌ها اهمیت انتخاب رقم مناسب و به‌کارگیری شیوه‌های کشاورزی سازگار با تغییراقلیم را برای حفظ تولید انار برجسته می‌کند. این مطالعه توصیه می‌کند روش‌های کشاورزی سازگار با اقلیم در مدیریت باغ‌ها اجرا شود و برای حفظ تولید انار در بلندمدت پایش اقلیمی و برنامه‌ریزی سازگار تقویت شود.

انار ایران تا میانه قرن در امان است؟

مطالعات متعددی نشان داده‌اند الگوهای زمانی و مکانی بارش و دما در ایران در دهه‌های آینده تغییر خواهند کرد. میانگین دما در ایران حدود ۲.۶ درجه سانتی‌گراد افزایش خواهد یافت. پیش‌بینی‌های برخی پژوهشگران نشان می‌دهد دمای بیشینه در سراسر ایران بین ۱.۱ تا ۲.۵ درجه سانتی‌گراد افزایش خواهد داشت. همچنین، بارش سالانه بین ۳۰ تا ۳۵ درصد کاهش می‌یابد.

در سال ۲۰۲۳ نتایج پژوهشی درباره تأثیر تغییراقلیم بر انار ایران منتشر شد که عنوان بلندی دارد: «اولین ارزیابی ژرم‌پلاسما (مخزن ژنتیکی) انار ایران با استفاده از متابولیت‌های هدفمند و ویژگی‌های مورفولوژیک برای ایجاد مجموعه اصلی و مدل‌سازی پراکنش فعلی و آینده تحت شرایط تغییراقلیم». این مقاله که در ژورنال علمی PLOS ONE منتشر شده است، از تهدیدات پیش روی تولید انار با توجه به رویدادهای حدی آب‌وهوایی و تغییراقلیم می‌گوید.

براساس این مطالعه، ازآنجاکه شرایط محیطی می‌تواند ترکیبات انار را تغییر دهد، انتخاب مناطق مناسب برای کشت اهمیت زیادی دارد. در این مطالعه، ویژگی‌های ظاهری و ترکیب‌های ۱۵۲ ژنوتیپ انار ایرانی بررسی شد و با تحلیل داده‌ها، اولین مجموعه اصلی ژنتیکی ایجاد شد.

نتایج این پژوهش نشان داد تنوع بالایی در ویژگی‌های ظاهری و ترکیبی انارها وجود دارد و برخی ویژگی‌ها نقش کلیدی در تمایز ژنوتیپ‌ها داشتند. از میان ۱۵۲ ژنوتیپ، یک مجموعه اصلی ۲۰ ژنوتیپی انتخاب شد که تنوع ژنتیکی آن مشابه یا حتی بیشتر از کل مجموعه بود و می‌تواند به‌عنوان منبعی ارزشمند برای برنامه‌های اصلاحی استفاده شود.

مدل‌سازی پراکنش جغرافیایی نشان داد ارتفاع، دمای متوسط زمستان و ایزوتِرمالیته (نسبت تغییرات دمای روزانه به تغییرات دمای سالانه) مهم‌ترین عوامل برای پراکنش انار هستند و مناطق مناسب برای کشت عمدتاً در نواحی خشک و نیمه‌خشک ایران قرار دارند. براساس پیش‌بینی‌های این پژوهش، تا ۲۰۵۰ استان‌های اصلی کشت انار کمتر تحت‌تأثیر تغییراقلیمی قرار خواهند گرفت، اما بخش‌هایی از استان خوزستان ممکن است دیگر برای کشت انار مناسب نباشند.

این مطالعه از سوی دیگر می‌گوید مناطق شمال‌غرب و شمال‌شرق کشور در آینده برای کشت انار مناسب نخواهند بود. با توجه به اینکه انار گیاهی بومی ایران است و تحمل بالایی در برابر گرما و خشکی دارد، به‌نظر می‌رسد تغییر‌اقلیم در کوتاه‌مدت تأثیر چندانی بر پراکنش جغرافیایی آن نداشته باشد. علاوه‌براین، مناطق اصلی کشت انار برای تولید تجاری عمدتاً در اقلیم‌های خشک و نیمه‌خشک ایران قرار دارند. بنابراین، انتظار می‌رود تولید انار تا میانه قرن تحت‌تأثیر تغییراقلیم قرار نگیرد.

اما مطالعه دیگری که سال ۱۳۹۵ در استان خراسان‌رضوی انجام شده و «اثر پیامدهای تغییراقلیم بر محدوده‌های کشت انار» را بررسی کرده است، با اشاره به افزایش درجه حرارت در سراسر استان خراسان‌رضوی تا سال ۲۰۳۰، می‌گوید در دهه‌های آینده باغ‌های انار دچار رسیدگی زودرس خواهند شد. براساس این مطالعه، رسیدگی زودهنگام انارها در مناطق پست این استان محسوس‌تر است.

پژوهش دیگری که سپتامبر ۲۰۲۳ در ژورنال Springer Nature منتشر شده است، با بررسی انارهای ایران می‌گوید رنگ، صفات فیزیکی و ترکیب شیمیایی میوه‌های انار در مناطق مختلف تحت‌تأثیر شرایط محیطی و اقلیمی قرار دارد. براساس این مقاله با عنوان «شرایط محیطی و جغرافیایی بر رنگ، ویژگی‌های فیزیکی و ترکیب فیزیکوشیمیایی میوه‌های انار تأثیر دارند»، انارهایی که در اقلیم‌های خنک‌تر کشت می‌شوند، مقادیر بیشتری از ترکیبات بیوشیمیایی مانند فنول‌ها، آنتوسیانین و ویتامین C دارند، درحالی‌که انارهای مناطق گرم و بیابانی سهم خوردنی کمتری دارند. بنابراین، شرایط اقلیمی به‌طور مستقیم کیفیت میوه را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

مطالعه‌ «بررسی فصلی متابولیسم در انار با تأکید بر نقش آمینواسیدها در پاسخ‌های سازگارانه خاص ژنوتیپ و اندام به تنش سرما» نشان می‌دهد در مناطق مرکزی و شمال‌مرکزی ایران، دمای زمستان می‌تواند به زیر ۲۰ درجه سانتی‌گراد برسد و خسارت جدی به باغ‌ها وارد کند. رخدادهایی مثل سرمازدگی‌های شدید در سال‌های گذشته (مثلاً در سال‌های ۲۰۰۷ و ۲۰۱۶) باعث ازدست‌رفتن بخش‌های بزرگی از باغ‌های انار و کاهش شدید تولید شده‌اند؛ اینها نمونه‌هایی عینی از اثرات تغییر الگوهای اقلیمی بر تولید انار است. در مقابل مطالعات دیگر از اثر خشکی شدید بر ویژگی‌های ظاهری انارها می‌گویند. بر این اساس انار اگرچه گونه‌ای مقاوم است، اما در خشکی شدید آسیب‌پذیر می‌شود.

آینده تولید انار در ایران

تأثیر تغییراقلیم بر محصولات باغی و زراعی غیرقابل‌انکار است. مدیرکل دفتر امور میوه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری وزارت جهادکشاورزی در این مورد به ایرنا گفته است: «با توجه به تغییرات اقلیمی و افت کمی و کیفی منابع آبی، ناچار به حرکت به‌سمت باغداری نوین و اقتصادی هستیم و باید کشت در محیط کنترل‌شده در مناطقی که با انواع تنش‌های اقلیمی روبه‌رو هستیم، در دستورکار قرار گیرد.»

در همین رابطه مقاله «پوشش‌های سایبان و تأثیر آنها در کنترل عوامل محیطی در باغ‌های انار» که تابستان ۱۴۰۰ در «مجله ترویجی انار» منتشر شده، با اشاره به تبعات گرما و کاهش بارندگی بر مناطق انارخیز کشور می‌نویسد: «تغییراقلیم باعث ایجاد عارضه‌های فیزیولوژیک آفتاب‌سوختگی، ترکیدگی پوست میوه و سفیدشدگی آریل انار و به‌طور خلاصه سبب کاهش شدید کمیت و کیفیت میوه تولیدی در باغ‌های انار شده است.» این مطالعه می‌گوید در این شرایط استفاده از پوشش‌های سایبان برای حفاظت فیزیکی درختان انار از طریق کنترل دما، رطوبت نسبی و تابش نور خورشید اثرات مطلوبی دارد.

«مهرداد جعفرپور»، عضو هیئت‌علمی دانشکده کشاورزی و منابع‌طبیعی دانشگاه آزاد اصفهان (خوراسگان) درباره تأثیر تغییراقلیم بر پراکنش و شدت آفات و بیماری‌های باغ‌های میوه به ایسنا گفته است: «در استان فارس خسارت ناشی از کرم گلوگاه انار در سال‌های اخیر افزایش یافته که علت آن زمستان‌های ملایم و بدون یخبندان‌های مؤثر است.»

به‌گفته او، این پدیده بر کیفیت ظاهری، طعم و ارزش غذایی میوه‌ها هم اثر گذاشته و گرما و خشکی باعث افت کیفیت ظاهری میوه‌ها، کاهش اندازه و وزن آنها شده است. ناهنجاری‌هایی چون ترکیدگی پوست انار هم اغلب پس از بارش‌های ناگهانی و شدید در پی خشکسالی‌های طولانی پدیدار می‌شود و علاوه‌براین، ارزش غذایی میوه‌ها هم از اثرات تغییراقلیم در امان نیست، به‌طوری‌که در انار، کم‌آبی می‌تواند تا ۲۰ تا ۳۰ درصد از میزان پلی‌فنول‌های آنتی‌اکسیدانی بکاهد.

براساس توضیحات این استاد دانشگاه نمونه‌های عینی تأثیر تغییراقلیم در نقاط مختلف ایران گویای شدت بحران هستند و در ساوه، انارها به‌دلیل بارش‌های نامنظم دچار ترکیدگی پوست و کاهش طراوت داخلی شده‌اند. اما راهکارهایی برای پیشگیری از این اتفاقات وجود دارد: «انتخاب ارقام مقاوم به شرایط نامساعد اقلیمی، نظیر سیب گلدن دلیشز مقاوم به گرما یا انار ملس ساوه که به شوری خاک تحمل بیشتری دارد، می‌تواند بخشی از خسارت‌ها را کاهش دهد. همچنین، تغذیه بهینه با استفاده از عناصری مانند سلنیوم و سیلیسیم موجب افزایش مقاومت گیاهان به تنش‌های اکسیداتیو خواهد شد. از دیگر روش‌های مؤثر، به‌کارگیری سایبان‌های شبکه‌ای برای کاهش شدت تابش آفتاب است که به‌ویژه در مناطق گرمسیر نتایج مثبتی داشته است.»

به‌گفته او، یکی از بنیادی‌ترین اقدامات، استفاده از ارقام و پایه‌های متحمل به تنش‌های اقلیمی است و علاوه‌براین، باید برای تاب‌آوری باغ‌ها به‌دنبال مدیریت بهینه منابع آب و خاک بود و به‌طور مثال از سیستم‌های آبیاری با راندمان بالا مانند آبیاری زیرسطحی برای انار استفاده کرد. از منظر کلان، تغییر الگوی کشت و تنوع‌بخشی به تولید هم از ابزارهای مهم در مواجهه با تغییراقلیم است. در همین حال، توصیه کارشناسان آب جایگزینی گونه‌های کم‌آب‌بر مانند انار، زیتون و پسته به‌جای محصولات پرآب‌خواهی مثل سیب و هلو است. انار، میراث فرهنگی و محصول اقتصادی ایران، در عصر تغییراقلیم با تهدیدهای جدی روبه‌روست. انتخاب زیرگونه‌های مقاوم، مدیریت آب و خاک و استفاده از فناوری‌های نوین کشاورزی، این تهدید را از باغ‌های انار دور کند.