در ۱۲ دسامبر ۲۰۱۵، «لوران فابیوس»، رئیس کاپ ۲۱ و وزیر خارجه وقت فرانسه، با ضربه‌ای تاریخی چکش کوچکش را بر میز زد و تصویب توافقنامه پاریس توسط ۱۹۵ کشور را تضمین کرد. این اولین پیمان بین‌المللی برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای بود. هدف این توافق محدود کردن گرمایش جهانی «کمتر از ۲ درجه سانتی‌گراد بالاتر از سطح پیشاصنعتی و تلاش برای نگه‌داشتن آن زیر ۱.۵ درجه» بدون تعیین چارچوب زمانی مشخص است. این توافق تصریح می‌کند کشورها باید هر پنج سال تعهدات خود برای کاهش انتشار را تقویت کنند و کشورهای توسعه‌یافته کمک مالی به کشورهای درحال‌توسعه ارائه دهند که قربانیان اصلی بلایای اقلیمی هستند.

اما ۱۰ سال پس از این پیمان، آیا توافق به وعده‌هایش عمل کرده است؟ نشریه «لوموند» در روزهای گذشته به این سؤال پاسخ داد: «نتیجه ترکیبی از موفقیت‌ها و ناکامی‌هاست: از یک‌سو، تعهدات کشورها و رشد اقتصاد کم‌کربن مسیر پیش‌بینی‌شده گرمایش تا سال ۲۱۰۰ را تغییر داده است. از سوی دیگر، انتشار گازهای گلخانه‌ای همچنان رو به افزایش است و چنان‌که دانشمندان اقلیمی می‌گویند مرز ۱.۵ درجه سانتی‌گراد دیگر «دست‌نیافتنی» است.»

براساس این گزارش، توافق پاریس اثری واقعی داشته؛ مسیر گرمایش جهانی را تغییر داده و ساختار سیاست‌های اقلیمی را دگرگون کرده است، اما هنوز نتوانسته هدف اصلی را محقق کند. در طول ۱۰ سال گذشته، تغییراقلیم ناشی از فعالیت‌های انسانی تسریع شده و با سرعتی بی‌سابقه در حال افزایش بوده است. این دوره (۲۰۱۵–۲۰۲۴) گرم‌ترین دوره‌های ثبت‌شده در طول تاریخ بوده‌اند.

کشورهای توسعه‌یافته در مسیر کاهش انتشار

نشست سرنوشت‌ساز سال ۲۰۱۵ با وجود کاستی‌های جدی، تأثیری معنادار و قابل اندازه‌گیری بر مسیر انتشار جهانی گذاشته است. چنان‌که «فیونا هاروی» در «گاردین» نوشته، سال گذشته انرژی‌های تجدیدپذیر با رشد ۱۵ درصد و سهم بیش از ۹۰ درصد از کل ظرفیت جدید تولید برق رکورد شکستند. سرمایه‌گذاری در انرژی پاک از دو تریلیون دلار گذشت و دو برابر بیشتر از سرمایه‌گذاری در سوخت‌های فسیلی بود. اکنون حدود یک‌پنجم خودروهای جدید فروخته‌شده در سراسر جهان، برقی‌اند. نیروی برق کم‌کربن بیش از نیمی از ظرفیت تولید برق چین و هند را شامل می‌شود، انتشار گازهای گلخانه‌ای در چین تثبیت شده‌ و بیشتر کشورهای توسعه‌یافته در مسیر کاهشی قرار دارند.

برای «لارنس توبیانا»، دیپلمات پیشین فرانسه که یکی از معماران اصلی توافق پاریس بود و اکنون مدیرعامل بنیاد اروپایی تغییراقلیم است، این دستاوردها قابل‌توجه است. او می‌گوید: «توافق پاریس حرکتی به‌سمت انرژی پاک را آغاز کرد که دیگر هیچ کشوری نمی‌تواند آن را نادیده بگیرد.»

آیا همه اینها بدون توافق پاریس اتفاق می‌افتاد؟ از نظر «بیل هیر»، مدیرعامل «اندیشکده تحلیل اقلیم»، بعید است: «محدودیت ۱.۵ درجه سانتی‌گراد [برای افزایش دمای جهانی] و هدف صفر خالص، سیاستگذاری، امور مالی، دعاوی قضائی و قواعد بخشی را دگرگون کرده و به بازتنظیم عملکرد دولت‌ها، بازارها و نهادها کمک کرده‌اند.»

«اد میلیبند»، وزیر انرژی بریتانیا، می‌گوید اگر می‌خواهید تأثیر نشست پاریس را بسنجید، به روند افزایش دما قبل از این رویداد نگاه کنید. زمین در مسیر افزایش بیش از ۴ درجه سانتی‌گراد بود که جهشی فاجعه‌بار بود. این رقم بعد از توافق پاریس به ۳ درجه سانتی‌گراد کاهش یافت. بعد از آن، در نشست اقلیمی کاپ ۲۶ در گلاسکو در سال ۲۰۲۱ بار دیگر بر تعهد ۱.۵ درجه سانتی‌گراد تأکید شد و تعهدات کاهش انتشار کربن و افزایش دمای پیش‌بینی‌شده به حدود ۲.۸ درجه رسید. امروز اگر تمام وعده‌ها عملی شوند، پیش‌بینی دما حدود ۲.۵ درجه سانتی‌گراد است.

«در سطح جهانی پیشرفت‌هایی داشته‌ایم که البته با آنچه در پاریس توافق کردیم، فاصله زیادی دارد.» وزیر انرژی بریتانیا این را می‌گوید و اضافه می‌کند: «جای تعجب نیست که متقاعد کردن ۱۹۳ کشور برای رسیدن به توافق بر سر پرسش‌های بنیادین و مهم درباره مسیر اقتصادها، جوامع و نحوه عملکرد سیستم‌های انرژی‌شان کار دشواری باشد.»

سیاست‌های پرتناقض آمریکا و روند گذار انرژی در چین

با این‌همه، واکنش متزلزل بعضی کشورهای کلیدی به توافق پاریس در سال‌های نخست، بحران اقلیمی امروز را تشدید کرده است و کوتاهی کشورهای ثروتمند در عمل به تعهداتشان در قبال کشورهای فقیر، می‌تواند اجماع جهانی را فرو بریزد.

اکنون سؤال این است: آیا کشورها می‌توانند از اشتباهات خود در دهه گذشته درس بگیرند و توافق پاریس را در دهه پیش رو زنده نگه دارند؟

سیاست‌های اقلیمی در دهه گذشته پر از تناقض‌های آشکار بود؛ پیشرفت‌های ناگهانی با پسرفت همراه بودند و همکاری‌ها به اختلاف و شکست می‌انجامید. نخستین ضربه به توافق نوپای پاریس درست یک سال پس از آن رخ داد. در سال ۲۰۱۶ با انتخاب دونالد ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور آمریکا، او وعده داد از توافق پاریس خارج شود و در ۲۰۱۷ روند خروج را آغاز کرد.

به‌نظر می‌رسید امسال همان الگو دوباره تکرار شود؛ پیش‌بینی می‌شد آمریکا در ژانویه روند خروج از توافق پاریس را دوباره آغاز کند و هم‌زمان اعمال تعرفه‌های سنگین، بازارهای جهانی را به آشفتگی کشاند.

بااین‌همه، خروج نخست ترامپ واکنش زنجیره‌ای که برخی نگرانش بودند، ایجاد نکرد و هیچ کشور دیگری تاکنون از توافق خارج نشده است. اما ممکن است او در ضربه دیگری نقش داشته باشد؛ پس از ۲۰۱۶ چین به‌طور چشمگیری انتشار دی‌اکسید کربن را افزایش داد. «شی جین‌پینگ»، رئیس‌جمهور وقت چین، در نوامبر ۲۰۱۵ به پاریس سفر کرد و مدت کوتاهی پس از آن به‌نظر می‌رسید میزان انتشار گازهای کربن این کشور به حدود ۱۰ میلیارد تن در سال رسیده و در حال اوج‌گیری است. در سال ۲۰۱۷ امیدها نقش بر آب شد؛ نیروگاه‌های زغال‌سنگ دوباره فعال شدند و انتشار کربن چین با شتابی بیشتر مسیر صعودی خود را از سر گرفت و تا سال ۲۰۲۴ به ۱۲.۳ میلیارد تن رسید.

ذهنیت اقتصادی پکن شفاف نیست و درباره علت این جهش تحلیل‌های متفاوتی وجود دارد. «لی شو»، مدیر «مرکز اقلیم چین» در «انستیتو سیاستگذاری جامعه آسیا»، معتقد است دولت در آن زمان برای تقویت رشد اقتصادی از روش‌های سنتی از جمله ساخت‌وساز، بازار مسکن، فولاد و سیمان» استفاده می‌کرد. او می‌گوید اکنون اوضاع متفاوت است. اما «پل بلدسو»، مشاور پیشین اقلیم در کاخ سفید در دوران کلینتون، درباره آسیب اقدامات چین بر استدلال‌ها برای اقدامات اقلیمی در آمریکا هشدار می‌دهد: «در پی نشست پاریس، چین بزرگ‌ترین موج ساخت نیروگاه‌های زغال‌سنگ در تاریخ را آغاز کرد. آنها به مصرف بی‌رویه زغال‌سنگ روی آوردند و ما دیگران فقط می‌توانستیم امیدوار باشیم این روند فروکش کند. این موضوع همه را بدبین کرد.»

«لاوری میلی‌ویرتا»، تحلیلگر ارشد «مرکز تحقیقات انرژی و هوای پاک»، رد پای ترامپ را در افزایش انتشار گازها از سال ۲۰۱۷ می‌بیند. او استدلال می‌کند این روند «تا حدی بازگشتی به سیاست اقتصادی کلی چین بود، سپس پاسخی به تعرفه‌های ترامپ و بعد، تمرکز دوباره بر استفاده از بازار مسکن به‌عنوان محرک رشد».

تقریباً ۹۰ درصد افزایش انتشار گازهای گلخانه‌ای از زمان توافق پاریس از چین ناشی شده است. بااین‌حال، این اعداد فقط نیمی از ماجرا را روایت می‌کنند. در سال گذشته، چین بیش از کل دیگر کشورهای جهان به ظرفیت انرژی تجدیدپذیر اضافه کرد و انرژی پاک حدود ۱۰ درصد از تولید ناخالص داخلی این کشور را تشکیل داد. به‌نظر می‌رسد امسال هم نتایج مشابهی ثبت شود. قدرت تولیدی چین باعث شده است قیمت پنل‌های خورشیدی در دهه گذشته حدود ۹۰ درصد کاهش یابد.

با اینکه ممکن است چین دوباره به زغال‌سنگ بازگردد، اما «وانگ یی»، مشاور ارشد دولت چین، ماه گذشته در نشست کاپ ۳۰ گفت شی جین‌پینگ به انرژی پاک در بلندمدت متعهد است. وانگ گفت: «دولت مرکزی، از جمله رئیس‌جمهور شی، برای ما کاملاً روشن کرده است که در پنج سال آینده باید روند توسعه و راه‌اندازی سیستم جدید انرژی را تسریع کنیم.»

اگر جهان بتواند به محدودیت ۱.۵ درجه سانتی‌گراد پایبند بماند -که به‌گفته هیر، به‌شرط جبران سریع افزایش فعلی امکان‌پذیر است- در این‌صورت چین سهم بزرگی از اعتبار این موفقیت را خواهد داشت.

هر جا چین پیشتاز شده، هند هم راه او را دنبال کرده است. انتشار گازهای کربن هند از اروپا بیشتر است و پیش‌بینی می‌شود طی دهه آینده از آمریکا هم پیشی بگیرد و پس از چین به دومین تولیدکننده بزرگ گازهای گلخانه‌ای جهان تبدیل شود.

بااین‌حال، اکنون نیمی از ظرفیت نصب‌شده تولید برق هند کم‌کربن است و این کشور هدف خود در زمینه انرژی تجدیدپذیر را پنج سال زودتر از موعد محقق کرده است. انرژی باد و به‌ویژه خورشیدی امسال قرار است حتی سریع‌تر رشد کنند، اما تولید زغال‌سنگ نیز افزایش یافته است.

«آروناها گوش»، مدیرعامل اندیشکده «شورای انرژی، محیط زیست و آب»، می‌گوید این کشور در مسیر آینده‌ای پاک قرار دارد: «هند اکنون برای شبکه‌ای برنامه‌ریزی می‌کند که بتواند حجم بسیار بیشتری از انرژی تجدیدپذیر را جذب کند. این کار تحول‌آفرین است و تمام ملزومات آن فراهم شده.»

راه پرچالش کاهش انتشار

با وجود پیشرفت‌هایی که در گزارش گاردین برجسته شده، تحلیل‌های دیگر نشان می‌دهد مسیر کاهش انتشار کربن همچنان پرچالش است. داده‌هایی که چندی پیش اندیشکده «واحد هوشمندی انرژی و اقلیم» (ECIU) در بریتانیا منتشر کرده، تا حدی تصویر مثبت تحلیل‌های خوشبینانه را تکمیل می‌کند و نشان می‌دهد گرچه روندها در سطح اقتصادی تغییر کرده‌اند، چالش اصلی هنوز پابرجاست. 

این گزارش با عنوان «۱۰ سال پس از پاریس: گسست میان رشد اقتصادی و انتشار کربن در جهان»، با تحلیل داده‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۳ نتیجه می‌گیرد پیوند سنتی میان رشد اقتصادی و انتشار دی‌اکسید کربن در ۹۲ درصد اقتصاد جهانی شکسته شده است. در بسیاری از کشورها، رشد اقتصادی دیگر مستلزم افزایش انتشار کربن نیست و روند گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر تسریع شده است. برساس این گزارش این پیشرفت‌ها به‌واسطه مذاکراتی همچون اجلاس اقلیمی سازمان ملل حاصل شده که گذار انرژی را تسریع کرده است. بااین‌حال، این روند هنوز به‌اندازه‌ای سریع نیست که بتواند با سرعت تهدید گرمایش جهانی همخوانی داشته باشد؛ کل انتشار جهانی هنوز کاهش نیافته و تحقق اهداف سختگیرانه‌ای مثل محدودیت ۱.۵ درجه سانتی‌گراد نیازمند اقدامات قاطع‌تر و پیگیری جدی‌تر در دهه‌های آینده است.