دلیل آن به آتش‌سوزی‌های سریالی در جنگل‌های هیرکانی و زاگرس برمی‌گردد‌، آنقدر جامعه در تب‌وتاب حریق‌ها بود که پرداختن به نشستی درباره «درک اسکات»، پرنده‌شناس برجسته انگلیسی، به چشم نمی‌آمد. پس از حریق‌، موج آلودگی هوا کشور را فرا گرفت و در شمال و مرکز و جنوب نفس مردم را تنگ کرد. در میانه بارش‌ها که ممکن است به بروز سیل در برخی مناطق منجر شود، سراغ گزارش این نشست و مردی می‌رویم که شش سال نقطه‌ به نقطه ایران را گشت تا دانش ما درباره پرندگان را گسترش دهد. او شاگردانی را تربیت کرد که هر کدام در این حوزه جزو اساتید شناخته‌شده‌اند؛‌ «اسماعیل کهرم»، «علی ادهمی»، «جمشید منصوری» و… این نشست به همت «کمیته ثبت پرندگان ایران»‌، موسسه پرنده‌نگری و پرنده‌شناسی «ایرانیان» و گروه پرنده‌نگری «آبچلیک» برگزار شد.

اسکات را پدر پرنده‌شناسی ایران می‌‌دانم

سال ۱۳۴۹ یکی‌دو ماه از ورود «هوشنگ ضیایی»، پیشکسوت محیط‌زیست، به سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌گذشت که اسکات وارد ایران شد. آن سال یک گروه سه نفره یعنی ضیایی‌، ادهمی و بهرامی آذرماه برای حلقه‌گذاری پرندگان به شمال ایران رفتند. هوشنگ ضیایی در این نشست درباره شیوه کار این گروه گفت، اینکه پرنده‌ها را می‌خریدند، حلقه‌گذاری و رها می‌کردند. آن سال برای هر حلقه بازگشتی ۵۰ تومان می‌دادند. برنامه بعدی دریاچه ارومیه (رضاییه آن زمان) بود. این‌بار گروه شامل علی ادهمی،‌ جمشید فاضل‌، ضیایی می‌شد. در همان ایام «فرد هرینگتون» آمریکایی که درباره پستانداران در ایران پژوهش می‌کرد، برنامه‌اش را با ضیایی برای رهاسازی پلنگ با افزایش جمعیت قوچ‌ومیش در جزیره «کبودان» انجام داده بود. «فلامینگوها چون پرریزی کرده بودند‌، نمی‌توانستند پرواز کنند و به‌واسطه شوری‌ آب، نمی‌توانستند زیر آب بروند. من مثل ورزشکاران باستانی‌کار پرنده‌ها را می‌گرفتم و برای حلقه‌گذاری تحویل می‌دادم.»

فلامینگو در مسیر مهاجرت‌شان از دریاچه ارومیه به تالاب شادگان رفتند و آنجا مشاهده شدند. «برخی فلامینگوهای ما در شمال آفریقا و هندوستان دیده شد‌ند؛ یعنی آنها برای جوجه‌آوری به ایران می‌آمدند و بعد به‌سمت این مناطق برمی‌گشتند.»

در دهه ۵۰ هوشنگ ضیایی، مدیرکل حفاظت محیط‌زیست خوزستان بود، آن سال‌ها اسکات برای کار در حوزه پرندگان به دفعات به خوزستان سفر کرد. صبح اول وقت مقدار کمی غذا می‌خورد، سیگارش را آتش می‌زد و با دوربین و دفترش راه می‌افتاد به‌سمت تالاب‌های استان. «می‌گفتم مثل تراکتور دود می‌کنی و از تپه‌ها بالا می‌روی».

اسکات در کار خستگی نمی‌شناخت،‌ همه در کنارش کم می‌آوردند، از صبح تا وقتی صدای جغدها درمی‌آمد، با همان غذای اندک صبح سر می‌کرد،‌ نه گرسنه می‌شد و نه تشنه. هوشنگ ضیایی دو روز کنارش کار کرد و روز سوم خسته شد! «در آن گرمای خوزستان بریدم و گفتم آقای اسکات برای من یک کار اداری پیش آمده و باید برگردم. تازه من آدم کار بیابانی بودم.»

به‌گفته ضیایی، درک اسکات بود که دانش نوینی را در سرشماری پرندگان به ایران آورد و پس‌از‌آن، توسط سایر کارشناسان دنبال شد؛ نمونه‌اش برنامه‌ سرشماری‌ای که «هومن جوکار» به‌همراه هوشنگ ضیایی در جزیره شیدور در استان هرمزگان داشت. آنها در این سرشماری از روش «ترانسکت» استفاده کردند.

در دوره‌ای که «اسکندر فیروز» سکاندار محیط‌زیست ایران بود،‌ مشکلاتی برای برخی کارشناسان به وجود آمد و باعث شد یکی از آنها زندانی‌ شود. رها نکردن و حمایت از این کارشناسان رویه‌ای بود که فیروز در پیش گرفت. «سازمان حفاظت محیط‌زیست خودش را کنار نمی‌کشید، بلکه کتاب می‌فرستاد تا ترجمه کنند.»

ایران زیباست

هومن جوکار در ایران مراسم بسیار کوتاه سخن گفت و سراغ خاطره‌ای رفت که به ایران می‌پرداخت و زیبایی‌هایش. جوکار در سخنانش نیم‌نگاهی به شرایط زندگی اسکات در ایران داشت. اینکه همسر این پرنده‌شناس هر روز پنجره را باز می‌کرد. همسرش را بیدار می‌کرد و از خورشید برایش می‌گفت و اسکات می‌گفت ایران زیباست و شایسته حفاظت.

خلأ دانش درباره چهار نقطه در ایران

«جمشید منصوری»، پرنده‌شناسی که سال‌ها در کنار اسکات کار کرده بود،‌ در پیامی صوتی از تجربه‌اش در کار با او گفت. آن زمان سازمان حفاظت محیط‌زیست آزمونی برگزار کرد که ۱۲۳ نفر در آن شرکت کردند و از میان آنان چهار نفر انتخاب شدند،‌ منصوری یکی از آنها بود. «اسکات ما را به کتابخانه برد و کتابی درباره پرندگان داد که مطالعه کنیم. آن زمان بود که فهمیدم پرنده فقط گنجشک و کلاغ نیست، بلکه صدها پرنده در کشورمان و سایر کشورها داریم که آنها را ندیده‌ایم و نمی‌شناسیم.»

منصوری به‌همراه علی ادهمی و اسکات سفرهای زیادی رفت. «به‌واسطه علاقه‌ای که در من می‌دید، برنامه‌ریزی شمارش زمستانه را به من واگذار کرد. هر سال از اواسط یا اواخر دی کارمان را شروع می‌کردیم و در شمال،‌ شرق، غرب و جنوب برای همه تالاب‌ها، رودخانه‌ها و… شمارش را انجام می‌دادیم.»

به‌گفته منصوری جدیت اسکات و علاقه‌ای که به کار داشت، باعث شد در سال ۱۳۵۴ کتاب «پرندگان ایران» به انگلیسی نوشته شود که بعدتر توسط علی ادهمی، از شاگردان و همکاران اسکات، ترجمه شد. پس از انقلاب این پرنده‌شناس به انگلیس بازگشت، اما در همه این سال‌ها به تمام کسانی که درباره پرندگان ایران سؤال داشتند‌، پاسخ می‌داد. «دو سه بار بعد از انقلاب به ایران آمد، یک‌بار به دعوت محیط‌زیست و دو سه بار به دعوت جهادسازندگی.»

اسکات می‌خواست کارشناسان ایرانی بیشتر درباره طبیعت یاد بگیرند. در سفرها همراه کارشناسان بود و بعد از بازگشت، عکس و فیلم‌های گرفته‌شده را بررسی می‌کرد. منصوری هم تأکید می‌کند که اسکات کار خستگی و گرسنگی نمی‌شناخت،‌ او می‌خواست بیشتر ببیند و بداند. «ایران را دوست داشت.»

پس از انقلاب سفیر انگلیس که به پرندگان علاقه‌مند بود، تماسی با منصوری داشت. او گفته‌های اسکات را نقل کرد که درباره چهار نقطه از ایران اطلاعات درباره پرندگان کمتر است و باید درباره آنها پژوهش شود؛ شمال خراسان، کردستان در مناطق مرزی، آذربایجان‌غربی و بخشی از خوزستان. سفیر از منصوری خواست به سازمان حفاظت محیط‌زیست اعلام کند اگر بتوانند تیمی تشکیل دهند تا اطلاعات درباره این مناطق جمع‌آوری شود، سفارت هزینه‌ها را پرداخت می‌کند. منصوری سراغ «هادی منافی»، رئیس وقت سازمان حفاظت محیط‌زیست رفت. پاسخ این بود: «نمی‌توانیم بپذیریم. نمی‌خواهیم.»

به‌گفته منصوری، از آن زمان تاکنون اطلاعات ما درباره شمال خراسان، بخش‌هایی از خوزستان، کردستان و غرب ایران اندک است. «امیدوارم روزی برسد که پرنده‌شناسان این مناطق را بررسی کنند و اطلاعات دقیق‌تری برای پرندگان ایران تهیه شود.»

اعجوبه بود و خستگی نمی‌شناخت

علی ادهمی دیگر شاگرد و همکار درک اسکات او را اسطوره‌ای در شناخت و ارزیابی وضعیت پرندگان جهان می‌داند. «افتخار شاگردی و دستیاری این استاد در بررسی وضعیت و تنوع پرندگان ایران را از سال ۱۳۵۱ به‌مدت پنج سال داشتم.»

ادهمی هم به خستگی‌ناپذیر بودن اسکات اشاره می‌کند. «اعجوبه و خستگی‌ناپذیر بود. هر ماه بیش از ۲۰ روز در زیستگاه‌های متنوع ایران در تلاش و بررسی صحرایی بودیم. از طلوع سپیده تا پاسی از شب در طبیعت ایران جست‌وجو و تلاش می‌کردیم و روزهای باقیمانده در سال گزارش تفصیلی تهیه می‌کردیم.»

اولین کتاب جامع پرندگان ایران ثمره تلاش این گروه بود. «علاوه‌برآن، گزارش‌های متعددی نیز درباره زیستگاه‌ها و تنوع پرندگان در هر زیستگاه تهیه و ارائه کردیم که برخی از آنها منتشر شد.»

سختگیر بود و دقیق

«محمد توحیدی‌فر»، عضو کمیته ثبت پناهندگان ایران، سال ۱۳۸۴ یعنی زمانی که ۲۱ساله بود، مبادله اطلاعات با درک اسکات را شروع کرد. «فوق‌العاده ریزبین بود و روحیه پرسشگری و نقد علمی داشت.»

پرسش‌های اسکات به توحیدی‌فر کمک کرد تا بداند چطور داده‌هایش را از طبیعت جمع‌آوری کند. «در مسائل علمی فوق‌العاده جدی بود و هر گفته‌ای را به‌راحتی قبول نمی‌کرد.»

همین ویژگی دقیق بودن از نظر توحیدی‌فر باعث شد در تدوین اطلس پرندگان ایران نقش پررنگی داشته باشد. «پایه اطلاعات پراکندگی گونه‌هایمان او بود. نسخه اول را که برایش فرستادیم، بین ۱۰ تا ۱۲ صفحه ایراد از آن گرفت. آن کتاب قطور را کامل خوانده و اشکالات بجپایی را گرفته بود.»

اسکات تنها در حوزه پرندگان کارشناس نبود، گزارش‌های او نشان می‌دهد حیات‌وحش جزایر مختلفی را که در هر کدام حدود یک ماه زندگی کرد، به‌خوبی می‌شناخت. توحیدی‌فر می‌گوید: «از حشره تا پستاندار را به‌خوبی می‌شناخت و گزارش‌هایی را هم درباره آنها نوشته است.»