«اگر فردوسی بزرگ ۳۰ سال برای سرایش شاهنامه وقت گذاشت، جلال خالقی مطلق ۳۵ سال از عمر خود را برای تصحیح آن صرف کرد.» این جمله «ژاله آموزگار» است؛ کسی که خودش اسطوره‌شناس و پژوهشگر زبان‌های باستانی است و نامی آشنا برای پژوهشگران تاریخ و فرهنگ ایران.

جلال خالقی‌ مطلق که هشتادوهشتمین سال عمر خود را پشت سر می‌گذارد، ۳۵ از بهترین سال‌های عمرش را صرف پژوهش و تصحیح شاهنامه کرد، آن‌هم با هزینه شخصی و بدون آنکه حامی مالی داشته باشد؛ در زمانی که تکنولوژی به‌اندازه امروز پیشرفت نکرده بود و دسترسی به منابع دیجیتال وجود نداشت. 

او در این ۳۵ سال بیش از ۵۰ نسخه خطی شاهنامه را که در کتابخانه‌های سراسر جهان نگهداری می‌شدند، بررسی و از بین آنها ۱۶ دست‌نویس از کهن‌ترین و معتبرترین آنها را برای تصحیح انتخاب کرد که کهن‌ترین آنها نسخه‌ای متعلق به قرن هفتم بود.

این کار در هشت دفتر، میان سال‌های ۱۳۶۶–۱۳۸۶ توسط انتشارات بنیاد میراث ایران در نیویورک به چاپ رسید و سپس در سال ۱۳۸۶ مجموعه هشت‌جلدی توسط دائرهالمعارف بزرگ اسلامی منتشر شد. در سال ۱۳۹۰ سه جلد با عنوان یادداشت‌های شاهنامه و در سال ۱۳۹۳ بیت‌یاب شاهنامه نیز منتشر شد که مجموع پژوهش‌های خالقی مطلق در باب شاهنامه به ۱۲ جلد رسید.

خالقی مطلق از سال ۱۳۵۰ استاد زبان و ادبیات فارسی دانشگاه هامبورگ بود و در سال ۱۳۸۵ از این دانشگاه بازنشسته شد. او پژوهش روی شاهنامه را در اوقات فراغت از تدریس انجام می‌داد. او بارها گفته است: «به‌خاطر عشق و علاقه‌ام به شاهنامه و وقتی که برای آن گذاشتم، فرصت نکردم بزرگ شدن فرزندانم را ببینم.»

سال ۲۰۲۲ که «شروین فریدنژاد»، دکترای فرهنگ و زبان‌های باستانی ایران و مطالعات زرتشتی، به دانشگاه هامبورگ دعوت شد تا مسئولیت کرسی ایرانشناسی در مؤسسه مطالعات آسیا و آفریقای دانشگاه هامبورگ را به‌عهده بگیرد، از استاد خالقی مطلق دعوت کرد پس از قریب دو دهه دوباره در گروه ایرانشناسی شاهنامه تدریس کند؛ فرصتی استثنایی برای دانشجویان جوان تا دوباره از درس شاهنامه خالقی بهره‌مند شوند. 

پرتره‌ای از یک عمر شاهنامه‌پژوهی

در زمستان ۱۴۰۲ «زهره خسروی» و «محمدعلی میرزایی» بر آن شدند زندگی و فعالیت‌های علمی و ادبی جلال خالقی مطلق را در مستندی پرتره به تصویر بکشند. این فیلم که محصول تهیه‌کنندگی مشترک آنهاست، با همکاری گروه ایرانشناسی دانشگاه هامبورگ ساخته شد. 

«تا خداینامه» روایت سفر جلال خالقی مطلق از ایران به آلمان غربی، تحصیل و تدریس در آلمان و چگونگی تصحیح شاهنامه فردوسی است. این فیلم نخستین اپیزود از این روایت است که به نقش خالقی مطلق در تاریخ ایرانشناسی و دوری او از ایران در ۷۰ سال گذشته می‌پردازد؛ هفت دهه دوری که هرگز از عشق او به ایران کم نکرد.

زهره خسروی، دکترای اسلام‌شناسی، از تهیه‌کنندگان و پژوهشگران این مستند که جلال خالقی مطلق را از ۲۵ سال پیش، زمانی که دانشجوی کارشناسی در دانشگاه هامبورگ بود می‌شناسد، می‌گوید: «این پروژه یک کار گروهی موفق بود و همه عوامل فیلم از جان و دل مایه گذاشتند تا این مستند ساخته شود و من از همه آنها بسیار تشکر می‌کنم. ما حامی مالی نداشتیم و برای اینکه کار پیش برود، با هزینه خودمان و با کمک و همراهی استاد، پروژه را جلو بردیم.» 

او این مستند را فیلم جامع و کاملی می‌داند که در آن با اساتید نام‌آور تاریخ و ادبیات ایران در ایران، اروپا و آمریکا نیز درباره خالقی مطلق گفت‌وگو شده است. 

خسروی، استاد خالقی مطلق و خانواده‌اش را بسیار مهربان، مهمان‌نواز، فروتن و همراه معرفی می‌کند و می‌گوید: «دکتر خالقی از دانشجویان ایرانی بسیار حمایت می‌کنند و هر کاری از دستشان برمی‌آید، برای کمک و راهنمایی آنها انجام می‌دهد.»

«محمدعلی میرزایی» کارگردان مستند «تا خداینامه» و دیگر تهیه‌کننده آن است. او نقالی را آغاز آشنایی خود با شاهنامه تصحیح خالقی مطلق می‌داند. گرچه کارگردانی و بازیگری نمایش را نیز در کارنامه خود دارد، اما تحصیل او در مقطع دکترای رشته ایرانشناسی در دانشگاه هامبورگ موجب شد با شیوه علمی و ابعاد شخصیتی خالقی مطلق آشنایی عمیق‌تری پیدا کند. از نگاه او، مستند «تا خداینامه» پاسخ به پرسش‌هایی است که نقش خالقی مطلق را در تاریخ معاصر ایران روشن‌تر می‌کند. 

فیلمبرداری این مستند، به‌گفته میرزایی، در منزل خالقی مطلق، دانشگاه هامبورگ و فضاهای بیرونی چون کافی‌شاپ و نمایشگاه کتاب انجام شده است. ۱۲ ساعت گفت‌وگو که بخشی از آن مصاحبه‌هایی است که با دیگر استادان همچون «ژاله آموزگار»، «علی اشرف صادقی»، «تورج دریایی»، «محمود امیدسالار» و «لودویگ پاول»، استاد ایرانشناسی و زبان‌های ایرانی در دانشگاه هامبورگ پیرامون فعالیت‌های علمی استاد خالقی مطلق صورت گرفته است. میرزایی می‌گوید: «مصاحبه‌های ما با استادان ساکن آمریکا از طریق آقای امیرعلی اردکانیان و مصاحبه با استادان ساکن ایران با همکاری خانم پروانه اسماعیل‌زاده انجام شد.»

او همچنین از پروفسور شروین فریدنژاد، عارف شریفی، تدوینگر مستند و همین‌طور عاطفه موسوی، مشاور و دستیار کارگردان، نیز یاد می‌کند که به او در ساخت این مستند یاری رساندند. 

میرزایی خط زمانی مستند را براساس توالی زندگی استاد یعنی از بدو تولد تا خروج از ایران و از سکونت در آلمان تا کنون معرفی می‌کند که در دو اپیزود مختلف تدوین شده‌اند و در حال حاضر بخش دوم آن برای نمایش آماده است.

در جریان ساخت این مستند شرایط لازم جهت بایگانی دست‌نویس‌ها و یادداشت‌های جلال خالقی مطلق در دانشگاه هامبورگ فراهم شد و او تحریرهای اولیه و پاک‌نویس تصحیح شاهنامه را به گروه ایرانشناسی دانشگاه هامبورگ اهدا کرد. 

مستند ۷۰ دقیقه‌ای «تا خداینامه» برای نخستین‌بار در آذرماه ۱۴۰۴ در دانشگاه هامبورگ و در یکی از جلسات برنامه‌های ماهانه انجمن دوستی ایران و آلمان به نمایش درآمد.