سه سال پیش «عزت‌الله ضرغامی»، وزیر وقت میراث‌فرهنگی، در بازدید از مجموعه کاخ مروارید دستور داده بود به‌سرعت وضعیت مالکیت مجموعه حل و این بنا برای بازدید عموم آماده شود. مدیرکل وقت میراث‌فرهنگی البرز هم اعلام کرده بود مرمت بنا به‌زودی آغاز می‌شود. پس از سه سال هنوز مرمت بنا آغاز نشده است. هنوز وضعیت مالکیت مشخص نیست. در چند هفته اخیر و بعد از آنکه «حسین مهاجری»، عضو شورای شهر کرج، دوباره موضوع کاخ مروارید را به رسانه‌ها کشاند، باز مسئله کاخ مروارید و رهاشدنش در این چهار دهه خبرساز شده. مهاجری در جلسه شورا بر ضرورت احیای اصولی بناهای تاریخی و استفاده کارآمد از ظرفیت‌های فرهنگی آنها تأکید کرده و گفته بود: «کاخ مروارید سال‌هاست رها شده و آسیب زیادی دیده است. شهرداری کرج پیش‌تر اعلام آمادگی کرده بود با جذب سرمایه‌گذار، این کاخ را به موزه تبدیل کند، حتی طرحی با عنوان «موزه جواهرات» مطرح شده بود.» او در این جلسه وضعیت بنا را این‌طور تشریح کرده بود: «واقعاً متأسف شدم؛ سقف‌ها فرو ریخته، دیوارها و مبلمان داخلی به‌شدت آسیب دیده‌اند و عملاً با فضای رهاشده‌ای مواجه‌ایم.»

انتقال مالکیت از سپاه به دولت در مراحل پایانی

کاخ مروارید که در دهه چهل به‌عنوان کاخ اختصاصی شمس پهلوی مورد بهره‌برداری قرار گرفته بود، یکی از بناهای شاخص معماری معاصر ایران است. بنایی که پس از سال ۵۷ مثل بسیاری بنای دیگر که متعلق به خانواده پهلوی بود، توسط بنیاد مستضعفان مصادره شد. سال ۱۳۸۶ بنیاد مستضعفان کاخ مروارید و ۱۰۱ هکتار از زمین‌های اطرافش را در قراردادی غیرقانونی به مبلغ ۷۰ میلیارد ریال به بنیاد تعاون سپاه فروخت. اوایل دهه ۹۰ بود که خبر رسید بنیاد تعاون قصد دارد در محدوده این بنا هفت هزار واحد مسکونی بسازد. خبری که با واکنش‌های بسیار مواجه شد و درنهایت طرح تغییر کاربری اراضی محدوده کاخ مروارید به تجاری و مسکونی از سوی شورای‌عالی معماری و شهرسازی رد شد. این اما تنها بخشی از اتفاقاتی بود که در چند دهه گذشته از سر این مجموعه گذشت. 

در تمام این سال‌ها این بنای شاخص معماری معاصر شرایط مناسبی نداشت و به‌گونه‌ای به حال خود رها شده و در حال تخریب تدریجی بود. سال ۸۱ مجموعه کاخ مروارید، در فهرست میراث ملی به ثبت رسید و سال ۹۳ عرصه و حریم آن مصوب و ابلاغ شد. در همین سال مدیریت مجموعه به میراث‌فرهنگی واگذار شد، اما مالکیت اصلی همچنان با سپاه بود. 

حالا «نادر زینالی»، مدیر میراث‌فرهنگی البرز، خبر از مراحل نهایی انتقال مالکیت می‌دهد و به «پیام ما» می‌گوید: «بعد از چندین جلسه، به نقطه نهایی رسیده‌ایم. پرونده در گردش کار است تا مجموعه به میراث‌فرهنگی به‌عنوان نماینده دولت واگذار و سند آن به‌نام دولت ثبت شود. قرار است دولت در ازای ۱۰۱ هکتار زمین این مجموعه، زمین معوضی را به سپاه واگذار کند. می‌توان گفت این روند ظرف یک تا دو ماه آینده نهایی خواهد شد.» 

او درباره اقداماتی که بنا برای مرمت و حفاظت نیاز دارد، می‌گوید: «ما اقدامات لازم را انجام داده‌ایم؛ جشنواره‌ها و نمایشگاه‌های صنایع‌دستی را در مجموعه برگزار کرده‌ایم تا پویایی مجموعه حفظ شود؛ هم‌زمان مسئله مالکیت را هم پیگیری می‌کنیم. در مورد مرمت هزینه قابل‌توجهی نیاز است، ما فعلاً اقدامات حفاظتی را انجام می‌دهیم و به‌محض واگذار شدن مجموعه به دولت، فرایند مرمت نیز آغاز خواهد شد.» زینالی درباره کاربری مجموعه پس از مرمت می‌گوید: «کاخ مروارید حتماً کاخ‌موزه خواهد بود.» 

در تمام این سال‌ها تجهیزات و مبلمان کاخ به‌شدت آسیب دیده‌اند، حتی سال ۹۷ مدیرکل وقت میراث‌فرهنگی البرز اعلام کرده بود: «بسیاری از اموال کاخ مروارید قبل از اینکه به میراث‌فرهنگی تحویل داده شود، به غارت رفته بود. بازگرداندن مجدد این اموال به کاخ امری بعید به‌نظر می‌رسد و شدنی نیست.» اما مدیرکل میراث‌فرهنگی البرز درباره اینکه برای تبدیل‌شدن به کاخ‌موزه نیاز به وسایل و مبلمان مورد استفاده در زمان پهلوی است، می‌گوید: «بخشی از وسایل در مخازن نگهداری می‌شود و مرمت و تعمیرات آنها نیز به‌صورت عین‌به‌عین انجام خواهد شد. برای تبدیل مجموعه به کاخ‌موزه از منظر مبلمان و وسایل مشکلی وجود ندارد.»

مرمت کامل کاخ مروارید ۴۰۰ میلیارد تومان هزینه دارد

«شهباز محمودی»، معاون میراث‌فرهنگی البرز که چند سالی مدیریت پایگاه ملی کاخ مروارید را هم به‌عهده داشت، درباره وضعیت بنا و الزامات مرمت آن به «پیام ما» می‌گوید: «با توجه به اینکه مالکیت مجموعه در اختیار نهاد دیگری است، بودجه چندانی هم به مرمت آن تخصیص پیدا نمی‌کند. با اعتبارات دولتی محدود که سالانه یک یا دو میلیارد تومان است، حداقل ۳۰ سال زمان نیاز است تا بخشی از مشکلات بنا رفع شود. برآورد کلی این است که این مجموعه حداقل ۴۰۰ میلیارد تومان سرمایه نیاز دارد تا به‌طور کامل مرمت و به‌شکل اولیه خود بازگردد.» 

او از تلاش‌هایی که برای انتقال مالکیت انجام شده، می‌گوید و اینکه اگر این اتفاق بیفتد، می‌توان آن را از طریق صندوق احیا و بهره‌برداری از آثار تاریخی، به بخش خصوصی واگذار کرد. محمودی درباره دلیل اصلی به نتیجه نرسیدن این مسئله، می‌گوید: «این موضوع جزو مصوبات سفر ریاست‌جمهوری در دولت سیزدهم بود که مالکیت از بنیاد تعاون به وزارت میراث‌فرهنگی منتقل شود. وزارت مسکن و شهرسازی هم موظف شد زمین معوض واگذار کند. اما مسئله اینجاست که هنوز نتواسته‌ایم زمین معوض به متراژ ۱۰۱ هکتار در استان البرز تأمین کنیم.» 

او از مذاکرات مثبت با وزارت مسکن می‌گوید و اینکه کار تقریباً به نتیجه رسیده است و خوش‌بین است به اینکه تا پایان سال انتقال مالکیت انجام شود. به‌گفته محمودی، بنیاد تعاون هم مایل است زودتر زمین معوض دریافت کند و مالکیت این مجموعه را انتقال دهد؛ چون این زمین‌ها و بنا برای آنها سودی ندارد: «اگر مالکیت به وزارت میراث‌فرهنگی منتقل شود، می‌توانیم به‌سرعت آن را به بخش خصوصی واگذار کنیم. بنا با همان کاربری «کاخ‌موزه» به آنها تحویل خواهد شد.» اما سؤال اینجاست که با توجه به اینکه در واگذاری بناهای تاریخی یکی از مهمترین مسائل برای سرمایه‌گذاران، بازگشت سرمایه است؛ آیا کاخ‌موزه به‌تنهایی می‌تواند سرمایه بالغ‌بر ۴۰۰ میلیاردی مرمت بنا را به سرمایه‌گذار بازگرداند؟ یا شاهد احداث تأسیسات مرتبط و غیرمرتبط در محدوده کاخ مروارید با هدف بازگشت سرمایه خواهیم بود؟

شاخصه‌های معماری کاخ مروارید

«ویلیام وسلی پیترز»، معمار و مهندس آمریکایی، شاگرد و داماد «فرانک لوید رایت»، طراح کاخ مروارید است. او از طرف شرکت معماری تالیسین (بنیاد فرانک لوید رایت) مأمور شده بود سه مجموعه در ایران احداث کند؛ مؤسسه آموزش عالی دماوند در بلوار ارتش مینی‌سیتی، ویلاهای مهرآفرین در چالوس و کاخ مروارید در کرج. «توماس کیسی»، نماینده بنیاد رایت در خاورمیانه، در پروژه کاخ مروارید به‌عنوان مهندس عمران حضور داشت. این بنا که در دسته‌بندی‌های معماری جزو بناهای با معماری ارگانیک شناخته می‌شود، علاوه‌بر طراحی ویژه، از منظر احترام به طبیعت و توجه به المان‌های طبیعی در طراحی بنا هم ویژگی‌های منحصربه‌فردی دارد. 

فرانک لوید رایت یکی از پایه‌گذاران نظریه‌ معماری ارگانیک در دنیاست که تلفیق طبیعت و مصنوعات بشر را در معماری به‌عنوان ایده اصلی مورد توجه قرار می‌دهد. موضوعی که در طراحی کاخ مروارید هم به‌خوبی قابل‌مشاهده است. محمودی هم به این ویژگی در کاخ مروارید اشاره می‌کند و می‌گوید: «این بنا از نظر معماری بسیار شاخص است. بسیاری از بناهای دوره پهلوی دوم هنوز به ثبت ملی نرسیده‌اند. اما این مجموعه به‌دلیل ویژگی‌های خاص معماری به ثبت ملی رسیده است. بنیاد رایت حدود ۸۰ بنا در سطح دنیا طراحی کرده که هر کدام ویژگی خاص خود را دارند. حتی شنیده می‌شود این بنیاد قصد دارد بناهایی که طراحی کرده را به‌عنوان میراث معماری به ثبت جهانی برساند.»

معاون میراث‌فرهنگی البرز درباره اینکه ویژگی‌های خاص معماری بنا کار مرمت را سخت نمی‌کند و آیا نیاز به مشارکت بنیاد رایت در پروژه مرمت بنا وجود دارد یا خیر؛ می‌گوید: «سازه اصلی بنا آسیب جدی ندیده است و می‌توان گفت تنها تزئینات و نازک‌کاری‌ها و البته سقف سالن اصلی آسیب زیادی دیده، اما سایر قسمت‌های بنا از نظر سازه‌ای سالم و قابل مرمت است.» محمودی می‌گوید سه سال پیش طرح مرمتی بنا تهیه شده و اگر زمانی قرار باشد مجموعه به بخش خصوصی واگذار شود، مرمت آن می‌تواند براساس همین طرح و زیر نظر میراث‌فرهنگی صورت گیرد.

در چهار دهه گذشته، روزهای سختی بر میراث معماری بنیاد رایت گذشته است. مجموعه‌ای که می‌توانست از منظر شاخصه‌های معماری ارگانیک و پایدار، الهام‌بخش طراحان باشد، در میان بده‌وبستان‌های ارگان‌ها فرسوده شد. حالا گفته می‌شود تنها راهکار نجات آن انتقال مالکیت به دولت است، اما باز هم این ابهام وجود دارد که بعد از این انتقال مالکیت چه بر سر این مجموعه خواهد آمد. 

آیا با وضعیتی که مرمت بناها در چند سال اخیر داشته‌اند، می‌توان به مرمت اصولی کاخ مروارید و حفظ شاخصه‌های معماری‌اش امیدوار بود؟ یا پس از انتقال مالکیت به دولت شکل نگرانی‌ها برای این بنا تغییر خواهد کرد؟ هر چند تبدیل شدن کاخ مروارید به کاخ‌موزه اتفاق خوبی است، اما واقعیت این است که چهار دهه بی‌توجهی و وعده‌های بی‌نتیجه، موجب شده این بنای منحصر‌به‌فرد در وضعیتی بحرانی قرار گیرد و حفظ و مرمت آن به یک چالش جدی تبدیل شود. کسی نمی‌داند که بالاخره سرنوشت مروارید مهرشهر که همه بی‌مهری‌ها را تاب آورده، روشن است یا نه.