در روزهای اخیر ادعاهایی مانند ابردزدی دشمن و تغییرات آب‌وهوایی عمدی از سوی برخی افراد مطرح شد. این ادعاها در حالی مطرح می‌شود که هیچ‌گونه داده‌ یا شاهدی علمی برای سنجش این آنها ارائه نشده است. پیشتر و در زمان شیوع کرونا نیز ادعاهایی این‌چنین مبنی‌بر وجود دست‌های پنهان کشورهای متخاصم یا گروه‌های پشت‌پرده در شیوع کرونا یا تولید واکسن مطرح شده بود.

آیا کمتریل نگران‌کننده است؟

کمتریل ردی از دود سفید یا بخار آب منجمد است که هواپیماها وقتی در ارتفاع بالا پرواز می‌کنند، از خود به‌جا می‌گذارند. «سپیده رحمان‌پور»، پژوهشگر حوزه تغییراقلیم و محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «پیام ما» با بیان اینکه ادعاها در رابطه با خطرناک بودن کمتریل نه‌فقط در ایران بلکه در بسیاری از کشورهای جهان نیز مطرح شده است، گفت: «این ردهای سفید پدیده‌ای کاملاً طبیعی است و ربطی به مواد شیمیایی ندارد. نخستین‌بار در سال ۱۹۹۶ در آمریکا و پس از مشاهده الگوهای غیرمعمول این خطوط، فرضیه‌ای درباره پاشش مواد مطرح شد که بعدها با یک شوخی درباره برتری نظامی آمریکا تا سال ۲۰۲۵ ترکیب شد و به یک تئوری توطئه تبدیل شد. این تئوری بعدها به موضوعاتی مانند پخش ویروس برای کاهش جمعیت یا انتشار باریوم برای آرام‌کردن مردم نیز نسبت داده شد، اما هیچ‌کدام پشتوانه علمی ندارد.»

این پژوهشگر با اشاره به بررسی‌های علمی انجام‌شده در این رابطه بیان کرد: «حدود ۹۸.۷ درصد پژوهشگران فیزیک و شیمی اعلام کرده‌اند هیچ سندی درباره پاشش مواد شیمیایی از هواپیما وجود ندارد و تنها یک گزارش محلی درباره افزایش باریوم ثبت شده که از نظر آماری قابل‌استناد نیست.»

انحراف محیط‌زیستی

به‌گفته رحمان‌پور، از نگاه اقلیم‌شناسی اثر این خطوط بخار بر گرمای زمین بسیار ناچیز و تقریباً صفر است و در مقایسه با آلاینده‌هایی نظیر دی‌اکسیدکربن هیچ اهمیتی ندارد.

این کارشناس محیط‌زیست با بیان اینکه ناسا و سازمان جهانی هواشناسی رسماً اعلام کرده‌اند هیچ مدرک علمی برای این ادعاها که این بخارها بر علیه سلامت مردم و محیط‌زیست هستند، وجود ندارد، گفت: «ضمن احترام به دغدغه محیط‌زیستی اعضای شورای شهر کرمان، پرداختن به چنین ادعاهایی افکار عمومی را از مسائل واقعی، مانند خودروهای فرسوده و آلودگی صنایع، دور می‌کند. از سوی دیگر، طرح چنین مباحثی بدون دریافت داده از نهادهای علمی، مانند دانشگاه‌های علوم‌پزشکی و هواشناسی، تنها موجب ایجاد فضای مبهم و انحراف بحث‌های محیط‌زیستی می‌شود.»

تئوری توطئه یا شبه‌علم؟

پدیده‌های بسیاری در جهان ما وجود دارند که انسان‌ها برای آن پاسخی ندارند و یا برای رسیدن به پاسخ درست آنها، به خود زحمت نمی‌دهند و برای توجیه این پدیده‌ها دست به دامن تئوری توطئه و شبه‌علم می‌شوند. اگرچه این دو با هم متفاوت‌اند، اما هر دو گاه هم‌پوشانی کرده و تبدیل به یک مسئله واحد می‌شوند.

تئوری توطئه هم‌زمان با آغاز تمدن‌های بشری، افراد اغلب برای توضیح وقایع سیاسی و اجتماعی از دشمنان مخفی و دسیسه‌های پنهانی آنها استفاده می‌کرد. در تئوری توطئه همیشه یک دشمن پنهان وجود دارد که در فضایی سیاسی و اجتماعی شکل گرفته است و داده‌ای برای اثبات یا رد آن وجود ندارد. وقتی سخن یا گفتاری از چنین ویژگی برخوردار باشد، می‌توان تشخیص داد مسئله مطرح‌شده یک تئوری توطئه است.

از سوی دیگر، شبه‌علم نیز مجموعه‌ای از باورها و ادعاهایی است که ظاهری علمی دارند، اما هیچ روش علمی برای رسیدن به نتیجه مورد ادعا ندارند. ادعاهای مطرح‌شده بدون پشتوانه‌اند و هیچ داده قابل‌تکرار و آزمایش‌پذیری در آنها وجود ندارد و چنانچه‌ داده‌ای هم ارائه شوند، عموماً جعلی است. این ادعاها عموماً در حوزه‌های سلامت، محیط‌زیست و یا فیزیک مطرح می‌شوند.

فقدان اعتماد نهادی

هم تئوری توطئه و هم شبه‌علم بر ترس، عدم قطعیت و بی‌اعتمادی سوار هستند و توسط گروه‌هایی با هدف شهرت و نفوذ در جوامع یا ساختارهای قدرت منتشر می‌شوند. ادعاهایی مانند هدف سیاسی از توزیع واکسن و کاشت چیپست برای کنترل افراد از سوی گروه‌های ضد واکسن، ابردزدی و تغییرات هدفمند آب‌وهوایی و اخیراً انتشار «کمتریل» در آسمان کشور با هدف مسمومیت هر از گاهی مطرح می‌شوند و بسیاری از افراد را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند.

«کیانوش جهانپور»، پزشک و سخنگوی اسبق وزارت بهداشت، در گفت‌وگو با «پیام ما» در مورد ادعاهایی مانند گسترش سریع باورهایی مانند انتشار «کمتریل» در آسمان‌ شهرهای ایران بر علیه محیط‌زیست و سلامت مردم می‌گوید: «این ادعاها صرفاً یک سوءتفاهم علمی نیست، بلکه نشانه‌ای از اختلالی عمیق و سیستمیک در بافت شناختی نهادی و فرهنگی جوامع از جمله جامعه ایرانی است. این پدیده بر بستری از ضعف تفکر انتقادی، بی‌اعتمادی عمومی و بحران‌های محیط‌زیستی رشد کرده است و در ادامه آن چیزی است که همه‌گیری بی‌اعتمادی می‌توان نامید.»

او ادامه داد: «در سطح نخست باید بپذیریم ساختار آموزشی ایران نسلی تربیت کرده که به‌جای اندیشیدن و سنجش و تفکر انتقادی به حفظ و تکرار خو گرفته است. در چنین وضعیتی چه بسا دارندگان مدارک عالی هم فاقد ابزارهای لازم برای تمایز میان علم و شبه‌علم‌اند. بنابراین، پذیرش باورهای غیرعلمی از فال تا تئوری‌های توطئه آسان می‌شود.»

جهانپور بیان کرد: «سطح دوم بحران اما فقدان اعتماد نهادی است. هنگامی که دولت‌ها درباره آلودگی، فقر و بحران آب و… اطلاع‌رسانی مناسب و به‌هنگام با کمترین تأخیر ندارند، مردم به کانال‌های غیررسمی و روایت‌های جایگزین پناه می‌برند. در این خلأ، شبه‌علم هم با ظاهری مقتدر و قاطع و واژگان به‌ظاهر علمی و حس کشفیات دانش ممنوعه یا محرمانه، جایگزین حقیقت و واقعیت می‌شود.»

او تأکید کرد: «بدون تعارف زمینه اجتماعی ایران نیز مساعد پذیرش این باورها است. آلودگی هوای شدید و خشکسالی و بی‌برقی و احساس بی‌اختیاری جمعی که در سال‌های اخیر تشدید شده، ذهن را به‌سوی الگوهای ساده اما ملموس سوق می‌دهد. این‌جاست که تئوری کمتریل با تفسیر بصری و آسان خود، شامل خطوط سفیدی در آسمان به‌عنوان عامل آلودگی، پاسخی ساده اما اشتباه به پیچیدگی‌های احتمالاً دردناک زندگی واقعی ارائه می‌کند.»

سخنگوی سابق وزارت بهداشت درباره دلیل انتشار دوباره ادعاهایی مانند کمتریل در این ایام گفت: «در لایه ژئوپلیتیک این نظریه در ایران با گفتمان رسمی دشمن جهانی تلفیق شده و اتفاقات اخیر از جمله جنگ دوازده‌روزه و ترور فرماندهان و دانشمندان و ماجرای پیجر در لبنان و… این وضعیت را تشدید کرده است؛ به‌گونه‌ای‌که باورمندان کمتریل را بخشی از جنگ نرم آمریکا و اسرائیل علیه ایران و ایرانی تلقی می‌کنند. هم‌افزایی با روایت‌های حاکم، پذیرش عمومی این ادعا را تسهیل می‌کند و حتی برخی مسئولان در برخی رده‌ها را نیز هم‌داستان می‌سازد؛ همان‌گونه‌که در پرونده‌های باران‌سازی یا انرژی‌های شبه‌علمی یا کرونا یا واکسن و واکسیناسیون دیده‌ایم.»

اقتصاد ترس

به‌گفته او، از حیث اقتصادی تئوری توطئه و شبه‌علم اکنون به صنعتی پردرآمد بدل شده است. «فروش دمنوش‌های پاک‌کننده، محصولات ضدکمتریل و دوره‌های مجازی خوددرمانی و هزار و یک مکتب «من‌درآوردی درمانی» و صدها کسب‌وکار مبتنی‌بر هراس جمعی و… که می‌توان «اقتصاد ترس» یا «بازار هراس» نامید که در بستر بیکاری و ناامنی اقتصادی و تحریم و تورم روزانه و… به یکی از رگ‌های حیاتی بازار غیررسمی بدل شده است.»

جهانپور با بیان اینکه از ساحت روان‌شناسی هم می‌توان به این ادعاها و گسترش آنها نگاه کرد، توضیح داد: «به‌هرحال، مغز انسان به توضیحات ساده گرایش دارد و در مواجهه با آشوب اجتماعی ترجیحاً روایت‌های توطئه را به‌عنوان چارچوبی قابل‌فهم و بسیط می‌پذیرد و علم رسمی در این میدان شکست می‌خورد؛ زیرا هم خسته‌کننده است، هم اعتبارش مخدوش شده، هم از توان ترجمه تجربیات ملموس مردم به توضیحات باورپذیر تا حدی زیادی، آن‌هم در کوتاه‌مدت، ناتوان می‌ماند.»

او یادآور شد: «در سطح فرهنگی اما دوگانگی تاریخی میان عقلانیت علمی و رازگرایی عرفانی نیز در پذیرش نیروهای پنهان و تبیین‌های باطنی نقش دارد، به‌طوری‌که مرز میان دانش و باور شهودی همواره سیال بوده و است.»

به‌گفته جهانپور راه‌حل اما در اصلاح فردی نیست، بلکه در بازسازی سیستمیک است. گزیری جز احیای آموزش تفکر انتقادی و بازسازی اعتماد عمومی از طریق شفافیت نهادی و اطلاع‌رسانی علمی-انسانی و قابل‌فهم و پاسخ واقعی به بحران‌های زیستی و زیست‌محیطی نداریم. صرفاً انکار یا تمسخر این باورها مؤثر نیست، بلکه آنها را مقاوم‌تر می‌کند.

او یادآور شد: «بازی با کمتریل در جامعه نماد یک شکست چندوجهی است؛ شکست آموزش، اعتماد، سرمایه اجتماعی، رسانه و سیاستگذاری در پاسخ به دردها و رنج‌های واقعی مردم. پرسش اصلی هم این نیست که چرا مردم به توطئه باور دارند، بلکه این است که چرا و چگونه جامعه‌ای ساخته‌ایم که متأسفانه هر روز بیش از قبل، توطئه را معقول‌تر از علم می‌یابد.»

این سخنان و تجربه نشان می‌دهد روایت‌های غیرعلمی نه مشکلی را توضیح می‌دهند و نه راه‌حلی ارائه می‌کنند و تنها موجب شک در میان جوامع و هراس‌افکنی می‌شوند و حتی می‌توانند بر برخی سیاست‌های کلان اقتصادی، بهداشتی و محیط‌زیست تأثیر منفی بگذارند.