یکی از بحث‌هایی که در طول برگزاری کنگره اتحادیه جهانی حفاظت و پس‌ازآن، بین کارشناسان حیات‌وحش در ایران جریان داشت،‌ به وضعیت قاچاق پرندگان شکاری به امارات به‌عنوان میزبان این کنگره برمی‌گشت. در این کنگره به‌عنوان میهمان حضور داشتم و با نمایندگانی از چند نهاد دراین‌باره صحبت و در چند جلسه شرکت کردم. یکی از آنها Environment Agency امارات بود که متولی حفاظت طبیعت در کشور امارات است و دیگری، شامل بنیاد «بن‌زاید» که تمرکز ویژه‌ای روی پرندگان شکاری دارد و انجمن «بردلایف» می‌شدند. به‌علاوه با چند مقام دولتی که به‌شکل مستقیم یا غیرمستقیم در این حوزه فعال بودند و چند نفر از مقامات مغول هم وارد گفت‌وگو شدم. 

در مجموع، صحبت‌ها به‌گونه‌ای بود که گویی تمایلی به صحبت مستقیم در مورد صید پرندگان شکاری در ایران ندارند، هرچند به‌شکل کامل آن را انکار نمی‌کردند. آنها بارها در پاسخ به من گفتند «ما برنامه‌ای برای این موضوع نداریم» یا «در دستورکار ما نیست»، در‌حالی‌که در لایه پنهان موضوع، به‌نظر می‌آمد سیاستی دیگر در جریان بود.

این سیاست طوری طراحی شده که برای اماراتی‌ها می‌تواند سودآور باشد، اما برای ما زیان‌آور است. به‌طور مشخص، هدف آنها این است که خریدوفروش گونه‌هایی مثل بالابان یا دیگر شاهین‌های وحشی را به‌نحوی تنظیم کنند که فقط خانواده‌های متمول اماراتی یا کشورهای همسایه بتوانند به آنها دسترسی داشته باشند. یعنی از یک‌سو مقررات سختگیرانه‌ای بر شهروندان معمولی اعمال شود و از سوی دیگر، برای طبقات بالای جامعه و خانواده‌های سلطنتی اماراتی و عرب قاعده سختی وجود نداشته باشد. به‌این‌ترتیب، پس از مدتی چنین گونه‌هایی بخشی از دارایی خانواده‌های سلطنتی و طبقه بالا خواهند بود. طبیعتاً چنین سیاستی یک نتیجه ناخواسته هم دارد؛ اگر برداشت از جمعیت‌های وحشی پایدار نباشد، در بلندمدت حتی خود آن جوامع ثروتمند نیز با کمبود حضور پرندگان شکاری وحشی روبه‌رو می‌شوند. آنها فکر این قسمت را هم کرده‌اند و برای این موضوع برنامه‌ریزی دارند. اماراتی‌ها تلاش می‌کنند پروژه‌های مختلف نظیر پروژه‌های زادآوری گونه‌های شکاری در مغولستان را تحت پوشش و حمایت خود قرار دهند تا بتوانند نیاز بازار خود را تأمین کنند. این سیاست باعث شد ارتباط نزدیک و مستمری بین شرکت‌کنندگان اماراتی، قزاقستانی و مغولستانی در کنگره اتحادیه جهانی حفاظت در ابوظبی شکل بگیرد و مدام در حال اشتراک اطلاعات باشند.

در این گفت‌وگوها می‌دیدم اماراتی‌ها در تلاش‌اند تا در اراضی شمالی، زادآوری این پرندگان را تقویت کنند و درعین‌حال، تلفات غیرمرتبط با زنده‌گیری، مانند تلفات ناشی از خطوط انتقال برق را کاهش دهند. در برخی موارد این اقدامات موفق بوده‌اند و می‌خواهند آن را در کشورهای دیگر نیز امتحان کنند. درواقع سیاست آنها این است؛ تقویت حفاظت از پرندگان شکاری در مبدأ و مقصد مهاجرت، برداشت از جمعیت آنها در میانه مسیر مهاجرت.

با توجه به این وضعیت، به‌نظر می‌رسد راه‌حل در دسترس ما این است که به‌اندازه‌ای قوی عمل کنیم که این «بازی» را به‌هم بزنیم؛ یعنی از طریق فشار سیاسی و دیپلماتیک سطح بالا به امارات نشان دهیم ایران نمی‌تواند و نباید به‌عنوان «مزرعه برداشت» برای این گونه‌ها دیده شود. البته اگر بخواهیم واقع‌بین باشیم، صرف جلوگیری از صید پرندگان شکاری از ایران پایان ماجرا نیست. اماراتی‌ها به این پروژه‌ها به‌شکل بلندمدت نگاه می‌کنند و می‌خواهند قوش‌بازی را به بخشی از تاریخ و فرهنگشان گره بزنند. در این حالت حتی اگر از ایران برداشت نداشته باشند، ممکن است برداشت‌ها را به کشورهای دیگری مثل ترکمنستان منتقل کنند. بنابراین، اثرگذاری روی جمعیت‌های مهاجر همچنان جدی خواهد بود.

درنتیجه از نظر نگارنده این مسئله نیازمند دو سطح اقدام است؛ اول، رایزنی و فشار سیاسی میان دو کشور تا از برداشت مستقیم در محدوده‌های ایرانی جلوگیری شود و دوم، همکاری علمی و محیط‌زیستی فراملی که هدفش محافظت از گونه‌ها در سطح گسترده‌تر باشد. این رایزنی‌های علمی باید بین زیست‌شناسان جانوری و سازمان‌های حفاظت محیط‌زیست شکل بگیرد تا امارات و دیگر طرف‌ها قانع شوند از برداشت «نوع وحشی» گونه‌ها در طبیعت صرف‌نظر کنند و درصورتی‌که قصد آنها برای حفظ سنت قوش‌بازی جدی است، آن‌را منحصر به پرنده‌های متولدشده در اسارت کنند.

امیدوارم ایران بتواند در این فرایند نقش فعالی داشته باشد، اما در وضعیت فعلی این امکان دور از ذهن به‌نظر می‌رسد. بااین‌حال، نه غیرممکن است و نه بی‌فایده،‌ فقط نیاز به اراده سیاسی و همکاری علمی گسترده دارد.