چنار؛ نگهبان سبز شهر ایرانی

چنارشرقی با نام علمی Platanus orientalis سرده‌ای از درختان بومی نیم‌کره شمالی است. درخت چنار درختی بزرگ و زیبا با برگ‌های پنچ‌پر است. از تنه این درخت در صنایع چوب و تولید زغال استفاده می‌شود و برگ آن در تولید کود و تولید کمپوست اهمیت بسزایی دارد. چنار در فصل بهار گل می‌دهد و سپس میوه‌ها که به‌شکل کوزه‌های کوچک سبزرنگ هستند، به‌شکل فندق‌های خشک و مرکب درمی‌آیند و می‌رسند. درخت چنار معمولاً در کنار نهرها و جویبارها و اراضی مرطوب می‌روید و در درخشندگی آب‌های جاری به زیبایی خودنمایی می‌کند. درختان چنار بلندقامت‌ که برگ‌های پهن‌ دارند و ارتفاع آنها به ۳۰ تا ۵۰ متر می‌رسد. در پاییز برگ‌های آنها می‌ریزد؛ هرچند نسبت به خشکسالی مقاوم‌اند.

چنار نماد برکت و رونق

چنار از دیرباز مورد احترام و توجه ایرانیان بوده‌ است. ایرانیان در گذشته چنار را نماد برکت و رونق می‌دانستند. ازهمین‌رو، در برخی مناطق چنار درخت مراد نامیده می‌شد و چنارهای کهنسال برای مردم مقدس شمرده می‌شد. تقدس چنارهای کهنسال در ایران به‌حدی بود که ایرانیان به شاخه‌های درختان کهنسال آسیب وارد نمی‌کردند، این درختان را برآورنده حاجات نیازمندان می‌دانستند و بناهای مقدسشان مانند مساجد و معبدها را در کنار این درختان بنا می‌کردند. چنار از درختان عظیم با طول عمر زیاد در ایران است که به‌دلیل داشتن خصوصیات اعجاب‌انگیز به نماد و درخت مقدس در بین مردمان ایران باستان تبدیل شده است. چنار به‌قدری افراشته است و طول عمری بلند دارد که در بین دهقانان ایران، شاه درختان لقب گرفته است. عظمت چنار دلیلی بر تقدس این درخت افراشته نیست. بلکه چنار هرساله پوست می‌اندازد و شاخه‌های تنومندش به رنگ سبز روشن درمی‌آید. این تازه و جوان شدن هرساله قداست خاصی به آن بخشیده است. ازآنجاکه جوانی یکی از شرایط باروری است، در ایران قدیم چنار نمادی از غنا، باروری، زندگی دوباره، سرسبزی طبیعت و مظهری از برکت و نعمت بخشیدن ابدی خدایان و ارواح شمرده می‌شد. چنار در فرهنگ و شهرسازی ایران، نه‌فقط یک درخت بلکه نماد پایداری، جوانمردی و آبادانی است. این درخت با تنه‌ای ستبر و ریشه‌هایی عمیق، از گذشته در حاشیه جویبارها و مسیرهای اصلی شهرها کاشته می‌شد تا سایه و زندگی به ارمغان آورد. چنار با طول عمری گاه تا چندصد سال، در برابر آلودگی هوا و تغییراقلیم مقاوم است و از بهترین گونه‌ها برای ایجاد مسیرهای سبز شهری به شمار می‌رود. چنار در ادبیات ایرانیان نیز پرکاربرد است، برای مثال پروین اعتصامی می‌گوید: ز چنار آموز ای دوست گران‌سنگی/ چه شوی بر صفت بید ز بادی خم

یا سنایی در یکی از غزلیاتش می‌فرماید: چون شکوفه گرد بدعهدی مگرد/ تا مگر باقی بمانی چون چنار.

برگ چنار در شعر کلاسیک پارسی، به‌سبب شباهت به پنجه آدمی، اغلب به دست تشبیه شده است.

تا برآید جام‌های سرخ مُل از شاخ گل/ پنجه‌های دست مردم سر فرو کرد از چنار (فرخی)

کریدور سبز خاطره‌ساز که هوا را تصفیه می‌کند 

درختان چنار گرگان که سالیان زیاد زمان برد تا به نماد تنومند مسیرهای ورودی غربی این شهر از سمت شهرستان‌ کردکوی و ورودی شرقی از سمت شهرستان علی‌آباد، تبدیل شوند، امروز به‌رغم تغییراقلیم رخ‌داده و سیلاب‌های چند سال گذشته، همچنان برپا و استوار به مسافران خیر مقدم می‌گویند. درختان ریه‌های یک شهر هستند، آنها علاوه‌بر زیبایی، تأثیر روحی و روانی مثبتی دارند و در سلامت افراد جامعه نقش مهمی ایفا می‌کنند. بنابراین، باید به هر نحو ممکن آنها را حفظ کرد. این بزرگترین کریدور و ‌تونل سبز ۳۰ کیلومتری ایران درختانی با قدمت ۶۰ساله دارد که نماد شهر محسوب می‌شوند. در این وانفسای تغییراقلیم و غوغای ریزگردها و آلودگی هوا که هر روز شهرهای زیادی را درگیر می‌کند و با توجه به اینکه سالیان دراز طول می‌کشد تا یک نهال به ثمر برسد، نباید داستان بی‌پایان مرگ تدریجی درختان را ندید گرفت. 

هیچ‌ سازمانی اقدام به ثبت درختان جاده گرگان نمی‌کند

در سال ۱۳۹۲ شورای شهر گرگان پیشنهاد کرد ۳۰ کیلومتر درختان چنار ورودی و خروجی شهر گرگان به ثبت آثار طبیعی کشور برسد. اما آن‌طورکه شواهد و قرائن حاکی‌ است، با وجود پیشنهاد ثبت چنارهای جاده گرگان، این اثر در میراث‌فرهنگی کشور به ثبت نرسید؛ زیرا هیچ سازمان مرتبطی در گرگان حاضر نشد مسئولیت حفاظت از آنها را برعهده گیرد.

در گرگان کاشت ردیف‌های منظم چنار در دو محور ورودی شرق و غرب شهر، از دهه ۱۳۴۰ خورشیدی آغاز شد. درختانی که با گذر ۶۰ سال، امروز به قامت‌هایی استوار و تاج‌هایی انبوه بدل شده‌اند؛ گویی دو سپاه سبز از دو سوی شهر به استقبال مسافران می‌آیند و آنها را به شهر جنگل‌های هیرکانی دعوت می‌کنند. این چنارها، علاوه بر زیبایی منظر، نقش مهمی در تنظیم اقلیم شهری و کاهش آلودگی هوا دارند. هر درخت چنار بالغ در سال می‌تواند ده‌ها کیلوگرم دی‌اکسیدکربن جذب و اکسیژن تولید کند. همچنین با ایجاد سایه، دمای سطح آسفالت را کاهش می‌دهد و از پدیده جزیره حرارتی شهری جلوگیری می‌کند. اما فراتر از جنبه‌های زیست‌محیطی، این درختان بخشی از خاطره جمعی مردم گرگان شده‌اند. بسیاری از شهروندان سال‌هاست در مسیر این کریدور سبز رفت‌وآمد کرده‌اند؛ سایه‌های خنک چنارها، الهام‌بخش نقاشان، شاعران و عکاسان بوده و بخشی از هویت بصری شهر را شکل داده است.

ضرورت ثبت ملی کریدور سبز گرگان

اکنون با گذشت بیش از شش دهه از کاشت اولیه این درختان، موضوع حفاظت و ثبت ملی کریدور سبز گرگان به یکی از دغدغه‌های جدی دوستداران محیط‌زیست و کارشناسان فضای سبز شهری تبدیل شده است. ثبت این مجموعه در فهرست آثار طبیعی ملی، می‌تواند راه را برای حفاظت رسمی از آن، جلوگیری از قطع یا تخریب احتمالی درختان و تأمین اعتبار لازم برای آبیاری و مراقبت علمی از این میراث زنده هموار سازد.

«هوشنگ امیر لطیفی» که از بانیان کاشت چنارهای کریدور سبز گرگان در دهه ۴۰ شمسی اسن، دراین‌باره می‌گوید: «چنین پیوستگی سبز و زنده‌ای در هیچ شهری از ایران وجود ندارد. ثبت ملی کریدور سبز گرگان نه‌فقط یک ضرورت محیط‌زیستی بلکه اقدامی فرهنگی برای پاسداشت حافظه سبز شهر است.»

گرگان؛ الگوی شهر سبز ایران

اگر این کریدور بی‌نظیر با چنارهای ۶۰ساله ثبت و حفاظت شود، گرگان می‌تواند به‌عنوان الگوی ملی شهر سبز در ایران مطرح شود. شهری که نه‌تنها میراث جنگل‌های هیرکانی را در شمال خود دارد، بلکه در درون بافت شهری نیز سنت کاشت درختان کهنسال را زنده نگه‌داشته است. امروز زمان آن فرارسیده که گرگان، این شهر میان جنگل و دشت، با ثبت ملی کریدور سبز خود، میراثی را که طی ۶۰ سال رشد کرده، به آینده بسپارد؛ میراثی از سایه، اکسیژن و زیبایی که نسل‌های بعدی را نیز زیر بال سبز خود خواهد گرفت.