احمد از عشایر کوچ‌روی منطقه است. او و سایر اعضای ایل بارها عده‌‌ای را دیده‌اند که در منطقه حفاظت‌شده قیصری، در مرز شهرهای کوهرنگ و اردل ساقه‌های گون را له کرده‌اند، لانه پرندگان را نابود کرده و به بدترین شکل گزانگبین را برداشت کرده‌اند. او امسال چندین بار حضور آنها را به مأموران محیط‌زیست و منابع‌طبیعی اطلاع داد و درنهایت هم با برخوردشان روبه‌رو شد «آنها مسلح هستند و بعد از برداشت گزانگبین‌ها به شکار کبک می‌پردازند. طی چند ساعت بیش از ۳۰ فشنگ از تفنگشان در شد. امنیت و آرامش ما و دام‌هایمان از دست رفته.» ایل آنها حالا به منطقه سلطان ابراهیم در ۶۰ کیلومتری ایذه رفته و پرونده شکایت او هم از چهارمحال‌و‌بختیاری به ایذه منتقل شده است، اما آنها از برخوردهای خشن این افراد می‌ترسند. «تهدید و کتک زدن من ساعت چهار و نیم عصر روز ۱۴ شهریور اتفاق افتاد. شکایت کردم و حالا هم خودم و هم اعضای خانواده‌ام نگران‌ایم. آنها مسلح‌اند و سابقه‌دار، اما ما بی‌دفاعیم و نگران اکوسیستم منطقه. منطقه قیصری حفاظت‌شده است و باید برای نسل‌های بعدی باقی بماند.»

بیشترین و معروف‌ترین گزانگبین ایران از خوانسار در استان اصفهان به‌دست می‌آید، اما در مناطق دیگر مانند گلپایگان، چهارمحال‌وبختیاری، لرستان، همدان و مرکزی نیز برداشت انجام می‌شود. همه‌ این مناطق کوهستانی، نیمه‌خشک و دارای گیاهان و حشرات خاص مورد نیاز برای تولید این ماده هستند و بهترین زمان برداشت آن از اواسط شهریور تا اوایل مهرماه است و ارزش بالای اقتصادی آن باعث رقابت گسترده در این مناطق شده است.

محیط‌زیست و منابع‌طبیعی نظارت کافی ندارند

«کاظم موسوی» مالک عرفی بخشی از زمین‌‌های منطقه، قبل از ملی شدن و واگذاری آنها به منابع‌طبیعی، بود و در سال‌های بعد از خارج‌شدن مالکیت شخصی‌اش هم دست از زمین‌های آنجا نکشیده و همچنان به آنجا سر می‌زند. او از قراردادهای کلان پیمانکاران با افراد برای برداشت گزانگبین در منطقه حفاظت‌شده قیصری می‌گوید «سال گذشته خبر از قرارداد ۸۰۰ میلیون تومانی داشتیم و امسال خبر آمد که تا دو میلیارد تومان هم قرارداد برداشت بسته‌اند. آنها به طرز وحشتناکی گون‌ها را تکان می‌دهند، لانه پرندگان را تخریب و اکوسیستم منطقه را نابود می‌کنند. سال قبل خودم از خوزستان به منابع‌طبیعی و محیط‌زیست کوهرنگ و اردل رفتم و ادارات این شهرستان‌ها را مطلع کردم، اما متأسفانه اقدامی نکردند.»

او می‌گوید این قراردادها به‌صورت مخفیانه بسته می‌شود و برای دو تا سه کیلو محصول، گون‌ها را نابود می‌کنند و شکار هم انجام می‌دهند. «من هر سال این مسئله را به سازمان‌های مربوطه اطلاع دادم، اما نتیجه‌ای نگرفتم. امسال بین این افراد سودجو و محلی‌ها مشکل پیش آمد و آنها با سلاح سرد و گرم در منطقه حاضر شدند و مردم بومی را تهدید کردند.»

موسوی از بی‌نتیجه ماندن پیگیری‌ها از ادارات محیط‌زیست و منابع‌طبیعی کوهرنگ و اردل می‌گوید و از ترس عشایر و محلی‌های منطقه: «تقریباً ۲۵۰ هکتار در تصرف شهرستان اردل و ۲۸۷ هکتار و بیشتر هم در تصرف شهرستان کوهرنگ است و با اینکه جزو مناطق حفاظت‌شده است، اما این سازمان‌ها رسیدگی کافی ندارند.» 

۹ نفر را بازداشت کرده‌ایم

دو روز قبل یگان حفاظت منابع‌طبیعی چهارمحال‌وبختیاری ۹ نفر را به جرم برداشت گون از مناطق حفاظت‌شده بازداشت کردند و دو خودرو هم توقیف شد. این خبر را «صادق محمدی»، فرمانده یگان حفاظت اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری چهارمحال‌و‌بختیاری، به «پیام ما» می‌دهد و می‌گوید «در سال جاری این تنها بازداشت‌شدگان برداشت غیرقانونی از گون بوده‌اند.» به‌گفته او، برداشت گزانگبین به‌دلیل ارزش اقتصادی‌ای که دارد، حالا در منطقه به یکی از بحران‌ها بدل شده. این در‌حالی‌است که مجوزی برای برداشت از سوی منابع‌طبیعی یا محیط‌زیست برای این محصول صادر نشده است. «خشکسالی امسال زیاد بود و هیچ مجوزی برای برداشت هم صادر نشده است. ما افراد بازداشت‌شده را به مراجع قضائی معرفی می‌کنیم و قضات باید درباره مجازات آنها نظر دهند.» او پاسخی درباره اینکه این افراد همان کسانی بودند که مرد عشایر را تهدید کرده‌اند، نداد و درباره اینکه آیا مجازات‌ با جرم هم‌خوانی دارد؟ گفت «این را باید قضات بگویند.»

محمدی در شهریورماه پارسال نیز از بازداشت ۲۰ متخلف برداشت غیرمجاز گزانگبین در کوهرنگ خبر داده بود. به‌گفته او، براساس گزارش‌های دریافتی مبنی‌بر اینکه تعدادی از قاچاقچیان در حال برداشت محصولات مرتعی از جمله گزانگبین در روستای «بنواستکی» بخش کوهرنگ هستند، موضوع در دستورکار یگان حفاظت منابع‌طبیعی و آبخیزداری قرار گرفت و نیرو‌های یگان حفاظت منابع‌طبیعی و آبخیزداری مرکز استان و نیرو‌های یگان حفاظت کوهرنگ و فارسان با همراهی نیروی انتظامی برای دستگیری متخلفان در منطقه حاضر شدند. «پس از ساعت‌ها کوهنوردی مأموران یگان حفاظت منابع‌طبیعی و آبخیزداری توانستند ۲۰ متخلف را دستگیر و ۷۰ نفر هم از محل متواری شدند و تحت تعقیب هستند. همچنین، در این عملیات مأموران یگان حفاظت منابع‌طبیعی و آبخیزداری چهارمحال‌وبختیاری با ۲۰ فقره تغییرات غیرقانونی در اراضی ملی به مساحت سه هزار متر مواجه شدند که براساس تبصره یک ماده ۵۵ قانون حفاظت و بهره‌برداری از اراضی ملی (جرائم مشهودی که مأموران خیلی سریع و بدون ارجاع به مقام قضائی نسبت به رفع تصرف اقدام می‌شود)، شناسایی و رفع تصرف شده است.

بهره‌برداری ناپایدار، نابودی معیشت در آینده

منطقه حفاظت‌شده قیصری در غرب استان چهارمحال‌وبختیاری با وسعتی نزدیک به ۱۰ هزار هکتار، زیستگاه گونه‌های ارزشمند گیاهی و جانوری است و در میان این تنوع‌زیستی، گون (Astragalus spp.) جایگاهی ویژه دارد؛ گیاهی بومی و چندمنظوره که نه‌تنها در حفظ تعادل اکولوژیک مراتع نقشی اساسی ایفا می‌کند، بلکه منبع تولید صمغ دارویی و صنعتی «کتیرا» نیز است. با‌این‌حال، همین ارزش اقتصادی امروز به تهدیدی جدی برای حیات طبیعی قیصری تبدیل شده است: برداشت بی‌رویه و غیرمجاز گون، آرام اما پیوسته، باعث فرسایش اکوسیستم منطقه از درون شده است.

برپایه نتایج پژوهش‌های شیرمردی و همکاران (۱۴۰۱) درباره فلور منطقه قیصری، این ناحیه زیستگاه گونه‌های متعدد گون است که برخی از آنها نادر یا در معرض خطر هستند و تنها در همین محدوده رویش دارند. ریشه‌های گسترده گون نقش مهمی در تثبیت خاک دارند و از فرسایش جلوگیری می‌کنند، ضمن آنکه پناهگاه و منبع غذایی برای بسیاری از حشرات و مهره‌داران کوچک محسوب می‌شوند. امیری و همکاران (۲۰۲۰) در مقاله‌ای به بررسی جنس گون پرداخته‌اند و به این نتیجه رسیده‌اند که این گیاه علاوه‌بر اهمیت اکولوژیک، از نظر دارویی و اقتصادی نیز حیاتی است. بااین‌حال، روش‌های برداشت غیراصولی -مانند شکافتن ساقه و آسیب‌زدن مستقیم به بافت گیاه- توان باززایی گون را به‌شدت کاهش می‌دهد و گاهی موجب مرگ کامل بوته می‌شود.

عامل انسانی، به‌ویژه فشارهای اقتصادی، این بحران را تشدید کرده است و حسن‌ پوراقدم و همکاران (۲۰۲۱) در مقاله‌ای نشان داده‌اند جوامع محلی در شرایط دشوار اقتصادی ناچارند برای تأمین معاش خود به برداشت گسترده از گون روی آورند، اما این بهره‌برداری ناپایدار نه‌تنها معیشت آنان را پایدار نمی‌کند، بلکه منجر به نابودی تدریجی منبع درآمدشان نیز می‌شود. این چرخه معیوب، طبیعت را فقیرتر و آینده اقتصادی منطقه را مبهم‌تر می‌کند.

پیامدهای محیط‌زیستی این روند تنها به کاهش جمعیت گون محدود نمی‌شود، بلکه حذف پوشش گون، به‌ویژه در دامنه‌ها، موجب تشدید فرسایش خاک، کاهش توان نگهداشت آب و تغییر ساختار جامعه گیاهی می‌شود. درنتیجه، گونه‌های مهاجم جایگزین گونه‌های بومی خواهند شد و بازگشت به شرایط طبیعی دشوارتر خواهد شد.

برای مقابله با این بحران، پژوهشگران راهکارهای متعددی پیشنهاد کرده‌اند. امیری و همکاران (۲۰۲۰) بر ضرورت تعیین فصل و روش استاندارد برداشت و ممنوعیت برداشت از بوته‌های نابالغ تأکید کرده‌اند. از سوی دیگر، توسعه معیشت‌های جایگزین نظیر گردشگری طبیعت‌محور می‌تواند فشار اقتصادی بر برداشت گون را کاهش دهد. همچنین، آموزش بهره‌برداران محلی، تقویت گشت‌های حفاظتی در فصل برداشت و اجرای قاطع قوانین را از مهم‌ترین ابزارهای حفاظتی می‌دانند.

گون تنها یک گیاه دارویی نیست؛ شاخصی از سلامت اکوسیستم و بخشی از میراث طبیعی ایران است. اگر امروز در برابر برداشت بی‌رویه آن در قیصری اقدام نکنیم، فردا نه از گون خبری خواهد بود و نه از مراتع سرسبزی که قرن‌ها این سرزمین را زنده نگه داشته‌اند.