حفظ پیوستگی زیستگاه‌­ها

پیوستگی زیستگاه­‌ها به نحوه و میزان اتصال لکه‌­های مجزای زیستگاه و توانایی جابه‌­جایی آزادانه حیات‌­وحش بر روی خشکی یا درون آب از مکانی به مکان دیگر گفته می‌­شود. منظور از لکه مقدار زیستگاه موردنیاز برای یک‌ گونه یا جمعیتی از یک‌ گونه است. پیوستگی عامل کلیدی در نشان‌دادن اثرات اکولوژیکی تغییرات محیطی است و بر پراکنش، تنوع ژنتیکی و سلامت جمعیت­‌های جانوری و گیاهی تأثیر می‌­گذارد و فرصت یافتن غذا، محل زادآوری و قلمرو جدید را به گونه‌­ها می‌­دهد. پیوستگی زیستگاه سبب حفظ جریان فرایندهای طبیعی و حیات بر روی زمین، ارائه خدمات و عملکرد اکوسیستم­‌ها شامل گرده­‌افشانی، تولید مواد غذایی، گردشگری، فراهم‌کردن هوای تمیز، کنترل فرسایش خاک، کنترل طبیعی آفات و بیماری­‌ها، تأمین آب، تفریح، ذخیره کربن، ذخیره آب، تولید داروهای طبیعی، تأمین سلامت جسمی و روحی انسان، دانش و یادگیری، فراهم‌آوردن فضایی برای حیات‌­وحش، حفظ تنوع‌زیستی به‌واسطه‌ جریان مواد و انرژی (چرخه مواد و انرژی) در سراسر سیمای سرزمین می‌­شود. اهمیت چرخه مواد و انرژی در حفظ تنوع‌زیستی منجر به پدیدآمدن مفهوم پیوستگی سیمای سرزمین و مطالعات گسترده مستمر و روبه‌رشد در این زمینه شده است. پیوستگی عملکردی زیستگاه (جابه­‌جایی گونه­‌ها بین لکه­‌های زیستگاهی) در مناطق حفاظت‌­شده بستر مناسبی را برای فرایندهای اکولوژیکی مانند جریان و تبادل ژن، مهاجرت، سکونت مجدد گونه‌­ها در مناطق با گونه‌­های در معرض خطر انقراض، سازگاری افراد و جمعیت­‌ها با تغییراقلیم را فراهم می‌­کند. بهبود پیوستگی عملکردی در مناطق حفاظت‌­شده تا حد بسیار زیادی به ارتباط آن با سایر مناطق بستگی دارد.

انزوای عملکردی و ساختاری (روابط فضایی پیوستگی و لکه‌­های در مجاورت یکدیگر) مناطق باارزش حفاظتی بالا ظرفیت زیستگاه را برای حفظ فرایندهای اکولوژیکی به‌شدت محدود می­‌کند. عوامل تهدیدکننده پیوستگی زیستگاه­‌ها شامل توسعه، زیرساخت­‌ها، فعالیت‌­های کشاورزی، تغییراقلیم، انرژی، شیلات و ماهیگیری، تخریب جنگل و جنگل‌­زدایی هستند. فعالیت­‌های انسانی سبب اختلال در پیوستگی اکولوژیکی می­‌شود. اغلب زیستگاه­‌ها به روش‌های متنوعی تخریب و تجزیه می‌­شوند که برای موجودات زنده ساکن در آن­ها آسیب‌­رسان است. تقابل بین فعالیت انسان و موجودات ساکن در زیستگاه­های طبیعی سبب نزاع بین آن­ها برای دستیابی بیشتر به فضا و منابع می‌­شود. در زیستگاه خشکی جاده­‌کشی، استقرار حصارها و گسترش شهرها مانع دسترسی حیا‌ت‌­وحش به منابع می‌­شوند. جاده‌­ها و راه‌­آهن بزرگ‌ترین منبع مرگ‌ومیر حیات‌­وحش ناشی از فعالیت­‌های انسان هستند که مانع پیوستگی اکولوژیکی زیستگاه می‌­شوند. احداث سدها در رودخانه­‌ها مانع از شنا کردن ماهی­‌ها در جهت خلاف جریان آب برای تولیدمثل و یافتن غذا می‌­شود. اغلب زاده­‌های ماهیان مسافت­‌های طولانی را بین محل تولد و مناطق تغذیه طی می‌­کنند.

این زیستگاه­‌ها توسط جریان‌­های اقیانوسی به‌هم متصل می‌شوند؛ اما با دخالت و فعالیت انسان مانند ماهیگیری بیش‌ازحد یا توسعه زیرساخت­‌ها مختل می‌­شوند و زاده‌­های ماهیان برای رسیدن به مقصد خود با مشکل مواجه می‌­شوند. تغییراقلیم ناشی از فعالیت انسان است و بقا حیات‌­وحش را تهدید می­‌کند. رویدادهای آب‌وهوایی شدید و مکرر، افزایش دمای آب اقیانوس‌­ها و کمبود منابع تهدیدات ناشی از تغییراقلیم هستند که بر پیوستگی زیستگاه­‌های حیا‌ت‌­وحش اثر می‌­گذارند. به‌عنوان‌مثال خشک‌شدن منابع آب، کاهش طعمه، افزایش دمای هوا منجر به جابه‌­جایی حیات‌­وحش از زیستگاه­های فعلی خود به زیستگاه­‌های مطلوب می‌­شود. عدم وجود پیوستگی زیستگاه­‌ها مانع از حرکت حیات‌­وحش می‌­شود و به‌ناچار گونه­‌های برتر با شرایط فعلی سازگار می‌­شوند و گونه­‌های ضعیف‌­تر با گذشت زمان به ورطه انقراض کشیده می‌­شوند. تمرکز مطالعات بر پیوستگی زیستگاه­‌ها و کریدورهای احتمالی پراکنش گونه­‌ها است که در اولویت‌بندی مناطق حفاظت‌­شده نقش اساسی دارند. اولین قدم در حفاظت بهتر از زیستگاه­‌ها و پشتیبانی از پیوستگی اکولوژیکی دانستن محل تردد حیات‌­وحش است. صندوق جهانی حیات‌­وحش در سراسر جهان بسته به نوع سیمای سرزمین استراتژی­‌های مختلفی را در راستای مدیریت، حفاظت از گونه‌­ها و پیوستگی مجدد زیستگاه­‌ها اجرا می‌­کند. این نهاد در زیستگاه­‌های خشکی و آبی با احداث کریدورها به حیات‌­وحش امکان جابه­‌جایی آزادانه از مکانی به مکان دیگر را می‌­دهد.

صندوق جهانی حیات‌وحش در تلاش است تا کریدورها را به‌گونه‌ای حفظ کند تا از چگونگی و نحوه اثر تغییرات محیطی بر حیات­‌وحش مطلع شود و گونه‌­ها و زیستگاه­‌ها را قادر سازد تا با تغییر شرایط سازگار شوند. ازآن­جاکه هیچ نهادی به‌طور مستقل امکان دستیابی به پیوستگی زیستگاه­‌ها را ندارد؛ بنابراین صندوق جهانی حیات‌­وحش با همکاری مرکز حفاظت از سیمای سرزمین گسترده و گروه متخصص حفاظت از پیوستگی کمیسیون جهانی مناطق حفاظت‌شده اتحادیه بین‌­المللی حفاظت از طبیعت (IUCN WCPA) ابتکار جدیدی را با عنوان ارتباط حیات‌­وحش ایجاد کرده است. هدف ارتباط حیات‌­وحش حفاظت، مدیریت، احیای پیوستگی زیستگاه، امکان حرکت حیات­‌و‌حش در مقیاس بزرگ و حفظ عملکرد و خدمات اکوسیستم در سیمای سرزمین است. ابتکار ارتباط حیات‌­وحش چندپارچه شدن زیستگاه‌­ها را کاهش می­‌دهد، سبب بهبود برنامه­‌ریزی و مدیریت کاربری اراضی می‌­شود، جابه‌­جایی حیات­‌وحش را تسهیل می­‌کند، کریدورها و شبکه­‌های اکولوژیکی را ایجاد می­‌کند و رفاه جوامع محلی را ارتقا می‌­بخشد. در جمع­‌بندی کلی پیوستگی اکولوژیکی کلید و فاکتور مهمی محسوب می‌­شود؛ حیات‌­وحش در زمانی حفاظت می­‌شود که امکان جابه­‌جایی و حرکت آزادانه و ایمن به سایر زیستگاه­‌ها و جمعیت‌های مجاور را داشته باشد؛ بستر مناسب برای جریان فرایندهای طبیعی فراهم شود؛ بنابراین، جای تعجب نیست که پیوستگی زیستگاه یک اولویت در سراسر جهان است.