شهرستان قلعه‌گنج زیر بار سیلاب رفت و جازموریان هم همین‌طور؛ با این تفاوت که از آن حتی صدایی هم شنیده نمی‌شود. هیچ شماره‌ای از این شهرستان در دسترس نیست. با هر شماره‌ای که تماس می‌گیری، یا کسی پاسخ نمی‌دهد یا پیامی پخش می‌شود که «این خط در شبکه موجود نیست». اختلال شبکه‌ای که همواره در زمان بحران، دامن‌گیر مناطق محروم جنوب کرمان می‌شود. 

دو روز پیش از شروع بارندگی، مردم قلعه‌گنج درگیر ریزگرد بودند. ریزگردهایی که دیگر مثل گذشته به چند ساعت محدود نمی‌شوند. تابستان امسال، طوفان‌ گردوغبار ساعت‌ها به‌طول می‌انجامد؛ تا جایی که مردم می‌گویند در هیچ سالی چنین وضعیتی را تجربه نکرده بودند.

نیمی از نواحی جنوبی و شرقی استان کرمان درگیر ریزگرد شدند. بنابر اعلام مدیرکل بحران استان به «پیام ما»، پنج شهرستان شامل «قلعه‌گنج»، «کهنوج»، «فاریاب»، «جازموریان» و «عنبرآباد» بیشترین آسیب را دیده‌اند. اما در قلعه‌گنج و جازموریان، بحران ریزگرد با بحران سیلاب هم‌زمان شد.

فقط ۴۵ دقیقه

«طاهر کامرانی»، دهیار روستای گونچان، می‌گوید: «پنجشنبه بعدازظهر، همه‌جا پر از ریزگرد بود. تا ۱۰متر جلوتر هم دیده نمی‌شد. فکر نمی‌کردیم باران بیاید. اما ناگهان آسمان ترکید. فقط ۴۵ دقیقه طول کشید تا سیل همه‌جا را بگیرد.»

 در همان عصر، سیل از بالادست -از «صولان» و حتی خود قلعه‌گنج- به‌سمت روستاهای پایین‌دست سرازیر شد: «روستاهایی مثل «تم‌گران»، «سرمیدان» و درنهایت، گونچان. راه‌ها بسته شد، باغات ویران شد، چاه‌های سرویس بهداشتی فروریخت و در برخی نقاط، کپرهایی که سرپناه خانواده‌های دامدار بود، به‌کلی تخریب شد.» 

نه لودر، نه کمک 

دهیار می‌گوید: «هیچ اخطاری به ما نرسید. نه هواشناسی چیزی گفت، نه کسی هشدار داد. مردم خودشان با بیل و کلنگ افتادند به جان سیل، مسیر آب را از در خانه‌ها دور کردند.»

 در گونچان ۱۲ خانوار در کپر زندگی می‌کنند؛ دامدارانی که حدود صد متر دورتر از روستا مستقر هستند. آنها آسیب‌پذیرتر بودند. چند کپر کاملاً ویران شده، دام‌ها تلف شده‌ و خانه‌ها در گل‌ولای دفن شده‌ است.

اما ماجرا همین‌جا تمام نمی‌شود. قطعی برق هر روز دو بار اتفاق می‌افتد. دهیار روستا می‌گوید: «وقتی برق می‌رود، تلفن هم قطع می‌شود. باران که می‌بارد، نه برق داریم نه تماس تلفنی. مردم حتی آب شرب هم ندارند. لوله‌کشی در کار نیست، هفته‌ای دو بار با تانکر آبی عشایری به ما آب می‌رسانند. ریزگردها هم دیگر فصلی نیستند. چهارشنبه و پنجشنبه ریزگرد داشتیم. امسال بدترین سال است. ۲۴ ساعت مداوم، گردوغبار اجازه نمی‌دهد از خانه بیرون برویم؛ نفسمان تنگ می‌شود. همه در خانه‌ها حبس می‌شوند.»

نه تلفن، نه هشدار 

در شب سیلاب مردم به هم پناه بردند. خانه‌هایی که سیل‌زده نبودند، پناهگاه شبانه همسایه‌ها شدند. صبح که آفتاب زد، همه دست‌به‌کار شدند. هر کسی با بیل و کلنگ، خاک و گل را کنار زد تا راه باز کند. «محمد ناصری»، دهیار شمس‌آباد، آن شب را فراموش نمی‌کند: «بارندگی از ساعت ۱۰ شب شروع شد و تا ۱۲ سیلاب همه‌جا را گرفت. هیچ‌کس خبر نداشت. نه هشدار آمد، نه تماس، نه آماده‌باش. ما در بی‌خبری مطلق بودیم.»

 در تاریکی و باران، مردم فقط یک راه بلد بودند: «در حیاط را ببندند، دعا کنند آب بیشتر بالا نیاید. هیچ ماشین‌آلاتی نبود. حتی خبر نداشتیم که سیلاب در راه است. نه لودر آمد، نه بیل مکانیکی. گفتند بلدوزر می‌فرستیم، هنوز نفرستاده‌اند.»

 پیش‌تر مردم شمس‌آباد برای مقابله با سیلاب، سیل‌بندهای خاکی ساخته بودند. اما در این بارندگی آن سیل‌بندها هم فروریختند. دهیار شمس‌آباد می‌گوید: «خسارت کم نیست. شاید اگر سیل‌بندها بودند، آسیب کمتر می‌شد. ولی حالا هم بخش زیادی از آنها تخریب شده.»

هلال‌احمر بدون امدادرسانی

سه روز گذشته و همچنان مردم سیل‌زده حداقل امکانات را هم ندارند. دهیار شمس‌آباد می‌گوید: «هلال‌احمر همان شب آمد، چرخی زد و رفت. نه آماری گرفتند، نه کمکی کردند، نه برگشتند. ما زنگ زدیم به همه -مدیریت بحران، بخشداری، حتی فرمانداری- ولی کسی نیامد. سیلاب آمده بود و ما خودمان بودیم و خودمان.»

محصور در گل‌ولای

شاید تنها چیزی که فعلاً در قلعه‌گنج درست است، باز بودن راه‌های ارتباطی است. جاده اصلی به قلعه‌گنج باز است، اما جاده‌های فرعی که به خانه‌ها و مزارع منتهی می‌شود، آسیب دیده‌اند.

مدیرکل راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای جنوب استان کرمان از خسارت ۳۰ میلیارد تومانی به راه و ابنیه فنی محورهای مواصلاتی شهرستان قلعه‌گنج خبر می‌دهد و می‌گوید: «۲۶۵ کیلومتر راه روستایی در این شهرستان آسیب دیده است.»

این نخستین‌بار نیست که قلعه‌گنج با سیلاب درگیر می‌شود. هر بار مسئولان برای بازدید می‌آیند و مردم احساس می‌کنند جز گرفتن عکس و وعده‌های تکراری، کاری از پیش نمی‌رود. «محمدعلی طالبی»، استاندار کرمان، نیز این انتقاد مردم را وارد می‌داند و در بازدید از مناطق سیل‌زده، تکرار سیلاب در قلعه‌گنج را مایه شرمساری دانسته: «در سال‌های گذشته وعده‌هایی برای پیشگیری داده شده، اما در عمل تغییر قابل‌توجهی رخ نداده و این مسئله باعث شرمساری است. الگوی ساخت‌وساز در قلعه‌گنج دچار ضعف است؛ زیرا بسیاری از خانه‌ها هم‌سطح با پهنه سیلابی ساخته شده‌اند.»

بارندگی خارج از الگوهای اقلیمی

بااین‌حال، «غلامرضا نژادخالقی»، مدیرکل بحران استان کرمان، این بارش را «ویژه و خارج از الگوهای معمول اقلیمی» توصیف می‌کند و می‌گوید: «در کمتر از یک ساعت، بیش از ۵۰ میلی‌متر باران بارید؛ رقمی که تقریباً معادل ۴۰ درصد کل بارش سالانه استان کرمان است. همکاران ما در فرمانداری‌ها، راهداری‌ها، شهرداری‌ها و نهادهای امدادی، طبق برنامه آماده بودند، اما شدت بارندگی فراتر از پیش‌بینی‌ها بود. هرچند سامانه هشدار به همه دهیاری‌ها ارسال شده بود، اما سرعت و ناگهانی بودن بارش، مجال عکس‌العمل را از بسیاری گرفت.»

به‌گفته نژادخالقی، روستاهای تم‌گران، چاه‌زهید، عباس‌آباد، چراغ‌آباد، چاه‌نصیری و چاه‌عید در قلعه‌گنج بیشترین آسیب را دیدند. در شهر قلعه‌گنج هم سه محله اصلی دچار آبگرفتگی گسترده شدند. ده‌ها خانه، حیاط و حتی خیابان‌ها در تاریکی شب غرق در آب شدند.

نژادخالقی تأکید می‌کند: «در مناطق جنوبی استان کرمان، پنج شهرستان شامل قلعه‌گنج، کهنوج، جازموریان، عنبرآباد و فاریاب درگیر بحران بودند و در مناطق شرقی‌تر مانند ریگان، فهرج و نرماشیر، طوفان شدید باعث افتادن تیرهای برق، تخریب دیوار باغ‌ها و آسیب به تأسیسات شهری شده است.»

داستان فقط یک سیل نبود؛ مجموعه‌ای از بحران‌های به‌هم‌پیوسته بود و در تمام این مناطق، روستاها به‌دلیل ضعف زیرساخت‌ها و نبود سیل‌بندهای ایمن، بیشتر از همه آسیب دیدند.

نژادخالقی درباره مدیریت بحران توضیح می‌دهد: «ما از همان ساعت اول درگیر بودیم. هم ارزیاب‌ها را فرستادیم و هم از بنیاد مسکن، راهداری و هلال‌احمر خواستیم تا گزارش‌های دقیق تا ۴۸ ساعت آینده به فرمانداری‌ها ارائه دهند. اعلام خسارت رسمی به تهران در حال انجام است.»

طرح جامع مهار سیلاب

اما حرف‌های پایانی او، بیشتر از همه، عمق ریشه‌ای مشکل را روشن می‌کند: «قلعه‌گنج و مناطق هم‌جوار در مسیر حوضه آبریز خاصی قرار دارند. اگر بخواهیم مشکل سیل را به‌صورت ریشه‌ای حل کنیم، به طرح جامع مهار سیلاب نیاز داریم. این کار ساده‌ای نیست. شاید هزار میلیارد تومان اعتبار بخواهد. ولی بدون این کار، هر بار باران بیاید، باید منتظر سیل و خسارت باشیم.»

این سیلاب ناگهانی در قلعه‌گنج و جازموریان، بار دیگر ضعف ساختارهای مدیریت بحران و زیرساخت‌های ناکافی منطقه را به‌رخ کشید. درحالی‌که مدیرکل بحران ادعای اطلاع‌رسانی قبلی دارد، تجربه دهیاران و مردم نشان می‌دهد هشدارها یا بموقع نرسیده‌اند یا اصلاً ارسال نشده‌اند. این ناهماهنگی‌ها، به‌همراه کمبود امکانات و تأخیر در اعزام تجهیزات، باعث شد مردم در تاریکی و بی‌خبری به‌تنهایی با سیل مقابله کنند. هم‌زمان، ریزگردهای مداوم جنوب استان، شرایط زندگی را برای ساکنان سخت‌تر کرده است و نشان از بحران‌های چندوجهی این منطقه محروم دارد. به‌نظر می‌رسد تنها راه نجات، تخصیص فوری اعتبارات برای تقویت زیرساخت‌ها، بهبود سامانه‌های هشدار و امدادرسانی منسجم است تا بار دیگر مردم قربانی کم‌کاری‌ها نشوند.