در طول جنگ بسیاری از زیستگاه‌های امن از بین می‌روند و بسیاری از رودخانه‌ها و دریاچه‌ها آلوده می‌شوند. بیایید خلاصه‌وار نگاهی بیندازیم به اثرات مخرب جنگ‌های اخیر و گذشته بر حیات‌وحش.

جنگ افغانستان و گسترش شکار، قاچاق و انقراض

افغانستان در میان یکی از شاهراه‌های مهاجرتی پرندگان قرار دارد. در طول جنگ‌های متعددی که در این کشور اتفاق افتاده، آسیب‌های بسیاری به جنگل‌ها و مناطق امن حیوانات وارد شده است. این آسیب‌ها شامل تخریب مستقیم زیستگاه‌ها، آلودگی ناشی از مهمات و مواد منفجره و نیز جابه‌جایی اجباری حیات‌وحش بوده است. متأسفانه، اطلاعات دقیق و به‌روز در مورد کاهش جمعیت پرندگان مهاجر در این مسیر خاص به‌دلیل چالش‌های جمع‌آوری داده در مناطق جنگ‌زده محدود است. اما به‌طورکلی، جنگ‌ها منجر به تخریب زیستگاه و اختلال در الگوهای مهاجرت می‌شوند.

همچنین، گزارش‌هایی از تبدیل مناطق حفاظت‌شده به محل تمرینات نظامی و استفاده از حیواناتی مانند پلنگ برای قاچاق وجود دارد که همگی به حیات‌وحش این کشور آسیب رسانده‌اند.

جمعیت مرکزی درنای سیبری امروز به‌کلی نابود و منقرض شده است. این گونه که زمانی در هند زمستان‌گذرانی می‌کرد، به‌دلیل شکار و آلودگی زیستگاه با کاهش شدید جمعیت مواجه شد. با افزایش ناآرامی‌ها و جنگ در منطقه و به‌خصوص جنگ در افغانستان، تعداد آنها به‌حدی کم شد که در سال 1996 تنها یک جفت شمارش شد و درنهایت این جمعیت به‌طور کامل از بین رفت.

جنگ عراق و کویت، نشت نفتی  و مرگ ۲۵ هزار پرنده

جنگ عراق و کویت که در خلیج‌فارس اتفاق افتاد، یکی از مخرب‌ترین آثار زیست‌محیطی را به‌جا گذاشت. در طول این جنگ، حدود ۱۱ میلیون بشکه نفت خام به خلیج‌فارس ریخته شد که بزرگترین نشت نفتی تاریخ بود. این فاجعه باعث کشته‌شدن بیش از 25 هزار پرنده دریایی و آسیب جدی به اکوسیستم‌های دریایی شد.

نفت خام به‌مرور به سواحل و صحراها رسید و دریاچه‌های نفتی به وسعت ۵۰ کیلومترمربع را تشکیل داد. این آلودگی نفتی حتی به سفره‌های آب زیرزمینی نیز وارد شد. علاوه‌براین، دود ناشی از سوختن صدها چاه نفت، بخارات سمی را وارد جو زمین کرد و تا سال‌ها اثرات مخرب آن بر روی پرندگان و موجودات دریایی و خشکی‌زی در حال مطالعه بود.

جنگ اسرائیل و لبنان، تلف‌شدن لاک‌پشت‌ها و پرندگان

در طی بمباران‌های جنگ سال ۲۰۰۶ اسرائیل و لبنان، حدود ۱۵ هزار تن نفت وارد دریای مدیترانه شد. نشت نفت آنقدر با سرعت بالا پیش رفت که بیش از ۹۰ کیلومتر از خط ساحلی لبنان را آلوده کرد. این سواحل مکان‌های مهمی برای تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های دریایی و بسیاری از پرندگان کنارآبزی و وابسته به دریا بودند که آسیب جدی دیدند.

از طرفی در این جنگ، آتش‌سوزی‌های گسترده‌ای در جنگل‌های شمال اسرائیل و جنوب لبنان رخ داد که منجر به ازبین‌رفتن هزاران هکتار از ذخایر درختان و پناهگاه‌های حیات‌وحش شد.

جنگ‌های اتمی و اثرات رادیواکتیو بر پرندگان: یافته‌های جدید

وقتی از جنگ اتمی حرف می‌زنیم، هیروشیما، ناکازاکی و چرنوبیل در ذهنمان زنده می‌شوند. فاجعه چرنوبیل (۱۹۸۶) یکی از شدیدترین حوادث هسته‌ای تاریخ بود که اثرات بلندمدت آن بر آب، گیاهان و جانوران هنوز هم قابل‌مشاهده است.

تحقیقات نشان می‌دهند پرندگانی با نرخ جهش ژنتیکی بالا، مثل پرستوها و سسک‌ها، در برابر تشعشعات آسیب‌پذیرتر‌ هستند. عوارض دیده‌شده شامل ناهنجاری‌های جسمی، کاهش طول عمر و ضعف تولیدمثل است. در چرنوبیل، برخی پرندگان مغزهای کوچکتری داشتند، دچار تغییرات ظاهری مثل لکه‌های سفید روی پر شدند و در فوکوشیما نیز نرخ بقای کمتری داشتند.

مطالعات جدید در چرنوبیل و فوکوشیما نشان می‌دهد:

• تشعشعات هسته‌ای باعث جهش ژنتیکی، بیماری و مرگ‌ومیر در حیات‌وحش می‌شود.
• آلودگی می‌تواند تا قرن‌ها در خاک، آب و گیاهان باقی بماند.
• حتی جنگ‌های هسته‌ای محدود می‌توانند منجر به «زمستان هسته‌ای» شوند و با کاهش دما و تولید غذا، قحطی جهانی به‌دنبال داشته باشند.
• برخی گونه‌ها علائم مقاومت یا سازگاری زیستی از خود نشان داده‌اند، به‌ویژه در مناطق بدون حضور انسان.

در مجموع، با وجود برخی نشانه‌های بازیابی زیستی در مناطق تخلیه‌شده، آسیب‌های رادیواکتیو به‌ویژه بر پرندگان، همچنان قابل‌توجه و نگران‌کننده است.

پرندگان در جنگ کجا می‌روند؟

جنگ جهنم است و پرندگان بسیاری در این جهنم از بین می‌روند. اگر نمی‌دانید بهتر است به شما بگوییم که اولین دلیل کاهش جمعیت پرندگان در جهان، تخریب زیستگاه‌های آنها توسط انسان و تصمیماتش است.

وقتی می‌گوییم تخریب زیستگاه، وسعت نگاهتان را گسترده‌تر از تغییرات کاربری و شهرسازی کنید؛ بله، قبل از جنگ، هنگام جنگ و حتی بعد از جنگ!

بسیاری از کشورها برای تست کردن بمب‌ها و سلاح‌هایشان به مناطقی می‌روند که تا قبل‌از‌آن، پرندگان و دیگر موجودات زنده در آنجا زندگی می‌کردند. بنابراین، با ایجاد صداهای بلند، آلودگی هوا و آب و حتی آتش‌سوزی ناشی از تمرینات نظامی آسیب زیادی به این موجودات وارد می‌شود.

در حین جنگ اما اوضاع وخیم‌تر می‌شود. بگذارید با یک مثال برای شما توضیح دهم. جنگ‌های افغانستان و به‌دنبال آن، درگیری‌های بین هند و پاکستان تلفات غیرعادی پرندگان را به‌دنبال داشت. قبل از درگیری میان هند و پاکستان در تالاب غارنا که در مرز این دو کشور واقع شده است، حدود 25 هزار پرنده زمستان‌گذرانی می‌کردند. اما حالا با گذشت سال‌ها چیزی کمتر از دو هزار و 500 پرنده در این منطقه دیده می‌شود.

درست در زمانی که پرندگان قبل از رسیدن به فصل جفت‌گیری و مهاجرت در تلاش برای استراحت و افزایش وزن هستند، با شروع جنگ به هوا می‌پرند و با استرس زیاد به هم‌نوعان خود هشدار می‌دهند. در این زمان، میزان استرس پرندگان آنقدر زیاد است که دچار سردرگمی می‌شوند. پرندگان یا از بین می‌روند یا در حال فرار برای رسیدن به یک مکان امن که غذای کافی نیز داشته باشد، انرژی خود را از دست می‌دهند و می‌میرند.

تروما یا روان‌زخم در پرندگان

آسیب روانی پس از حادثه را تروما می‌گویند. یک مطالعه از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸ ترومای جنگ برای پرندگان را ثابت می‌کند. در این مقاله داده‌هایی از سراسر کشور سریلانکا جمع شده است که هم بخش‌های درگیر جنگ و هم مناطقی که هیچ نشانی از جنگ در آنها نبود را شامل می‌شود. در این مطالعه به‌طور سیستماتیک به پرندگان نزدیک می‌شدند و فاصله‌ای را که از آنها فرار می‌کردند، اندازه‌گیری می‌کردند. به این فاصله، دایره ترس یا فاصله شروع پرواز (Flight-Initiation Distance یا FID) می‌گویند.

جنگ داخلی سریلانکا که در سال ۲۰۰۹ پایان یافت، نه‌تنها جمعیت انسان‌ها و حیات‌وحش را پراکنده و حتی کاهش داده است، بلکه ترومای آن همچنان در انسان‌ها و خصوصاً پرندگان بعد از گذشت سال‌ها دیده می‌شود. در مطالعه ذکرشده متوجه شدند FID پرندگان در مناطق سابق جنگی ۲۵ درصد بیشتر از FID همان گونه در مناطق دیگر است. این افزایش دایره ترس، نشان‌دهنده استرس مزمن و تغییر رفتار در پرندگان این مناطق است. تخریب زیستگاه، آلودگی صوتی، ترک قلمرو، کمبود غذا، و افزایش پروازهای استقامتی برای فرار از مناطق جنگی، تنها گوشه‌ای از اتفاقاتی است که به پرندگان و دیگر موجودات زنده وارد می‌شود.

از طرفی پرندگان بزرگ‌جثه که در طول جنگ بیشتر شکار می‌شدند یا به‌دلیل بزرگ بودن لانه‌ها، تخم‌هایشان بیشتر توسط سربازها دزدیده می‌شد و کمتر جایی برای پنهان شدن داشتند، آسیب‌های طولانی‌تری را نسبت به پرندگان کوچک‌جثه تجربه می‌کنند.

دیگر نتیجه این مطالعه این است که در بسیاری از مناطق، آسیب‌هایی به حیات‌وحش وارد می‌شود که اگر برای جبران آن برنامه مدیریت‌شده‌ای پیاده نشود، سال‌ها شاهد اثرات منفی آن خواهیم بود.

جنگ، نه برای ما انسان‌ها و نه برای زمین، اتفاق مثبتی نیست. اثرات ناشی از جنگ برای تمام عمر در قلب و روح زمین و موجودات آن باقی می‌ماند. امید دارم روزی را که در روی زمین تمام اسلحه‌ها زنگ‌زده شوند و آسمان به‌جای گلوله پر باشد از پرواز پرندگان. روزی زمین چهره صلح را خواهد دید.