«خاک شش» و «ما زنده‌ایم» و «اهواز» عنوان سه کمپینی بود که خوزستانی‌ها بیش از یک‌دهه قبل در بهمن ۱۳۹۳ راه انداختند. آن سال هم هوای خوزستان و ریه خوزستانی‌ها از گردوغبار انباشته شد. فیسبوک و اینستاگرام از انبوه عکس‌های به اشتراک گذاشته‌شده قهوه‌ای شدند. حجم بالای واکنش‌ها رئیس‌جمهور را به واکنش واداشت. «حسن روحانی» در صفحه اینستاگرام خود نوشت: «با شما هم‌نفس‌ام…‌‌ ‌ دلاوران جنوب، خوزستانی‌های خونگرم، مرزبانان غیور؛ باز هم نفس‌هایتان از میهمانِ شومِ گردوغبار به شماره افتاده است. اینکه شما هموطنان عزیزم، گاه‌به‌گاه در برخی استان‌ها و این روزها در خوزستان و اهواز دلاور، به‌جای هوای پاک، حتی خاک تنفس کرده‌اید، دردی مشترک و اولویتی جدی است. با شما هم‌نفس‌ام… چنانچه هم قسم بوده و هستیم… تا مشکلی را که سالیان دراز ایجاد شده، گام‌به‌گام از میان برداریم… تا برای همیشه غبار از پیکرِ عروس کارون بزداییم. کارگروه رفع آلودگی هوا در دولت، به ریاست رئیس سازمان محیط‌زیست و حضور تعدادی از وزرا، لحظه‌به‌لحظه پیگیر کاهش آلودگی هوا و ارائه گزارش اقدام‌ها در این زمینه هستند. از استاندار خوزستان خواسته‌ام ضمن مشارکت همه دستگاه‌ها و صاحب‌نظران، با کارگروه دولت در تماس و همکاری باشند و پیشنهادهای عملی ارائه کنند. از وزیر بهداشت هم خواسته‌ام به بیماران و آسیب‌دیدگان رسیدگی ویژه کنند. سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی هم موظف شده است اعتبارات ویژه را تخصیص دهد. برای پاکیزگی هوا، عزمی تازه لازم است. با هم همت کنیم تا فضای تنفس بگسترانیم.»

بیش از یک‌دهه پس از این پیام همدلانه، خوزستانی‌ها بار دیگر طوفان گردوغبار را تجربه کردند،‌ این بدان معنا نیست که در این بازه زمانی ۱۰ساله گردوغبار به ریه‌هایشان راه نیافته،‌ آنها در تمام این سال‌ها با چالش‌های مرتبط با این مسئله دست به گریبان بوده‌اند.

همه‌چیز از دولت «محمود احمدی‌نژاد» شروع شد. آن روزهایی که پروازهای اهواز لغو می‌شد، اورژانس‌ها فعال می‌شدند و مردم به‌ناچار در خانه‌ها پناه می‌گرفتند، فقط یک جمله می‌گفتند: «امیدواریم این بلا بر سر پایتخت‌نشین‌ها بیاید تا شاید کاری بکنند».

در دوره‌ای مردم به نشانه‌ای برای همدردی با خوزستان‌نشینان تصویر شبکه‌های اجتماعی‌شان را ایران گذاشتند که در آن همه استان‌ها سفید بودند و خوزستان قهوه‌ای از طوفان گردوغبار!‌ در تمام این سا‌ل‌ها آنچه ذره‌ذره از دست رفته است، اعتماد مردمی بوده و امید به بهبود اوضاع‌؛ همچنان که محمد با تردید به منشأ گردوغبار نظر می‌دهد: «می‌گویند منشأ گردوغبار از عربستان و عراق است،‌ نمی‌دانم!»

دهلران و مهران، کانون‌های بحران

«یاسم خان‌محمدیان»، مدیرکل منابع‌طبیعی و آبخیزداری ایلام، از بهبود شرایط خبر می‌‌دهد‌، اما عنوان می‌کند تا زمانی که منشأ گردوغبار پابرجا باشد،‌ احتمال بروز چنین طوفان‌هایی وجود دارد. «در ایلام ۴۲۰ هزار هکتار بیابان در پنج شهرستان داریم و حدود صد هزار هکتار آن منشأ گردوغبار داخلی هستند. برای بخش داخلی عملیات احیایی تعریف کرده‌ایم و چنانچه اعتبار آن تأمین شود، آن را به اتمام خواهیم رساند.»

او منشأ طوفان روزهای اخیر را عراق و عربستان می‌داند: «سال گذشته و در اوایل کار دولت چهاردهم تفاهم‌نامه‌ای را با استاندار واسط عراق برای کنترل منشأ ریزگردهای عراق و نهال‌کاری منعقد شد. استاندار ایلام در سفر که در هفته‌های اخیر به استان واسط عراق داشت، این موضوع را مطرح کرد که ایران در زمینه نهال‌کاری و کنترل ریزگرد می‌تواند کمک‌هایی را داشته باشد؛ زیرا کشورمان ظرفیت بالایی در تولید نهال در شهرستان‌های گرمسیری دارد و در مقابل، عراقی‌ها در این حوزه کار کارشناسی کمتری انجام داده‌اند. تفاهم‌نامه تاکنون اجرایی نشده است، ولی امیدواریم با اجرایی شدن آن،‌ بخشی از مشکل گردوغبار با منشأ خارجی برطرف شود.»

نام مهران با سفر اربعین گره خورده است. تنها در سال گذشته «قاسم حقیقت»، رئیس ستاد بازسازی عتبات عالیات ایلام، از فعال بودن ۵۰۰ موکب در استان ایلام و در مسیر تردد زوار اربعین حسینی خبر داد. او همچنین اعلام کرد ۱۳ میلیون و ۵۰۰ هزار بطری آب را برای ایام اربعین در مرز مهران که کانون اصلی تردد زوار اربعین حسینی و عتبات عالیات تعهد کرده است. به‌نظر می‌رسد در کنار این خدمات‌رسانی باید بحث کنترل گردوغبار هم در اولویت باشد تا هم ساکنان ایلام آسوده باشند و هم زائران.

فعال شدن کانون‌های گردوغبار داخلی با وزش باد

«ایمان» در ماهشهر کار می‌کند و در حوالی جراحی هم نخلستان دارد. او خبر وقوع طوفان را نشنیده بود و سه‌شنبه غافلگیر شد. خاک که بلند شد، ایمان به خانه رفت و از پنجره هجوم گردوغبار به خانه،‌ نخلستان و رود را دید. «نمی‌دانم منشأ آن چه بود، می‌گویند عراق و عربستان است.»

یک روز و نیم بعد، یعنی چهارشنبه غروب، هوا به حالت عادی برگشت، زندگی ایمان اما هنوز شرایط عادی نداشت؛ باید خاکی را که مثل چسب به همه زندگی‌اش چسبیده بود، جدا می‌کرد؛رنگ قهوه‌ای خاک در تماس با آب،‌ تیره شد. گل زندگی و خانه ایمان را فراگرفته بود.

«سیدجمال موسویان»، مدیرکل منابع‌طبیعی و آبخیزداری خوزستان، از بهبود اوضاع خبر می‌دهد: «گردوغبار گرچه کاهش یافته است، اما هر روز یا ساعتی که باد بوزد، این احتمال وجود دارد که بار دیگر چشمه‌های ریزگرد فعال شوند.»

او سایر کشورها را منشأ ۸۰ تا ۸۵ درصد گردوغبار در خوزستان می‌داند که نمونه‌اش همین مورد اخیر است. «عراق و عربستان منشأ گردوغبار این روزها در استان بودند.»

موسویان هم مانند خان‌محمدیان از مانعی به اسم کمبود بودجه نام می‌برد. «در خوزستان ۷۰۰ هزار هکتار کانون گردوغبار را داریم که با خشکسالی و باد شدید فعال می‌شوند. در هشت تا ۹ سال اخیر بودجه تخصیصی ۵۰۰ میلیارد تومان بود، درحالی‌که باید برای این موضوع ۱۰ همت هزینه می‌شد. اگر می‌خواهیم شرایط بهبود یابد، باید همکاری‌ها افزایش یابد تا بتوانیم گردوغبار را مهار کنیم و بیابان‌زدایی انجام دهیم.»

او حضور بسیج و … در کنترل کانون‌های گردوغبار را به سال ۱۳۹۵ مرتبط می‌داند. «آن زمان وضعیت خاص بود و بسیج کل کشور وارد شد. الان خود ما کار انجام می‌دهیم و اقدامات خوبی هم انجام شده است.»

حضور فعال بسیج برای رفع کانون‌های ریزگرد

برای مهار این کانون‌ها در روزهای اخیر خبری توسط روابط‌عمومی بسیج سازندگی خوزستان منتشر شد: «بسیج سازندگی سپاه حضرت ولیعصر (عج) خوزستان با همکاری شرکت ملی مناطق نفت‌خیز جنوب، منابع‌طبیعی و محیط‌زیست، طرح بیابان‌زدایی و کاشت نهال را در کانون شماره ۴ ریزگردهای استان آغاز کرده است.»

سرهنگ پاسدار «سید اسلام موسوی» اعلام کرده است تاکنون ۲۰۰ هکتار از این عرصه‌های بیابانی زیر کشت رفته است. «هدف نهایی، احیای سه هزار هکتار از اراضی بیابانی است که این اقدام بزرگ به حمایت دولت و مشارکت گسترده مردم نیاز دارد. سال گذشته به‌ برکت این اقدامات، مرکز استان کمتر با پدیده ریزگردها مواجه بود؛ گونه‌های کشت‌شده مانند کهور به‌دلیل مقاومت در برابر گرما و کم‌آبی، گزینه مناسبی برای این مناطق هستند.»

به‌گفته مسئول بسیج سازندگی سپاه حضرت ولیعصر (عج) خوزستان، کاشت نهال تنها بخشی از کار است و نگهداری و آبیاری نهال‌ها تا سه سال پس از کشت نیز از برنامه‌های جدی به‌شمار می‌رود تا این نهال‌ها به ثمر برسند و سپس به منابع طبیعی تحویل داده شوند. در کنار بیابان‌زدایی، موضوعات محرومیت‌زدایی، آبرسانی و راه‌سازی نیز پیگیری می‌شود تا بهبود شرایط زندگی مردم منطقه نیز در دستورکار قرار گیرد.