علی دهباشی، سردبیر فصلنامه بخارا در سخنانش به زاگرس و جغرافیای آن پرداخت. «جنگل‌های زاگرس با گستره‌ای بیش از شش میلیون هکتار، ۴۰ درصد رویشگاه‌های جنگلی کشور را در بر می‌گیرد و بزرگترین و گسترده‌ترین رویشگاه جنگلی کشور است. رشته‌کوه زاگرس و چکاد‌های سر‌به‌فلک‌کشیده‌اش در پیوند با رویشگاه‌های جنگلی بلوط پیرامونش، سرچشمه مهمترین و بزرگترین رودهای تمدن‌ساز در حوضه‌های آبریز جنوب‌غربی و فلات‌مرکزی ایران از جمله کارون، مارون، کرخه، دز، هلیل‌رود، سیوند، بهمنشیر، زرینه‌رود و قزل‌اوزون هستند. براساس برآورد‌های انجام‌شده، تولید بیش از ۴۰ درصد آب‌های شیرین کشور، این اکسیر تمدن‌ساز و زندگی‌بخش ولی پرچالش، مدیون بوم‌سازگان زاگرس است. بااین‌همه، شوربختانه در پاسداری از این گنجینه ارزشمند‌ زیستی، کارنامه درخشانی نداریم.»

به‌گفته او، در بیش از ۶۰ سال گذشته، همه توان و رویکردهای نهاد کارگزارِ پاسداری و نگاهبانی از منابع طبیعی کشور، بر رویشگاه‌های جنگلی درآمدزا و برخوردار از توان تولید چوب صنعتی در بوم‌سازگان هیرکانی متمرکز بوده و بوم‌سازگان زاگرس فراموش و رها شده، گرفتار تازشِ تغییرکاربری‌های گسترده پهنه‌های جنگلی، جولانگاه گله‌های دام، قاچاقچیان چوب و ذغال، بذر بلوط و دیگر فرآورده‌های طبیعی جنگلی، افزایش چشمگیر فرسایش خاک، افزایش روزافزون مدیریت‌ سازه‌محور آب و سدسازی‌ها و طرح‌های انتقال آب بین‌حوضه‌ای و تاخت‌وتاز بیماری‌ها و آفات گیاهی شده است. 

زاگرس منبع آب و غذای ایران

مانیا شفاهی، سردبیر فصلنامه صنوبر، نیز در این نشست بوم‌سازگان زاگرس را به‌خاطر موقعیت جغرافیایی دارای تنوع‌زیستی بالا و اکوسیستم متنوع دانست. «این‌ منابع باارزش برای استان‌های مجاور و مناطق نزدیک به آن از نظر منابع اقتصادی و غذایی و … بسیار ارزشمند هستند، هرچند که بسیار مظلوم واقع شده‌اند. امروز اینجا جمع شده‌ایم تا یک‌بار دیگر به خودمان یادآوری کنیم که باید بیشتر از این به فکر زاگرس باشیم و از آن حفاظت کنیم.» 

بر سر بن نشسته و شاخ می‌بریم

بهمن ایزدی، فعال محیط‌زیست، در این نشست سراغ اهمیت زاگرس و تهدیدهای پیش روی این عرصه‌ها رفت. «زاگرس معیشت اقتصادی نیمی‌ از مردم ایران را تأمین کرده است. ۷۰ درصد رویشگاه‌های زاگرس به جنگل‌های بلوط دیرزی ما اختصاص دارد که عمدتاً از حدود ۳۰۰ سال تا ۵۰۰ ساله هستند. جنگل پسته وحشی ما در جای‌جای این رشته‌کوه ضمن اثرگذاری در تعادلات طبیعی کشور، معیشت بخشی از بومی‌ها را هم‌ تأمین می‌کند. زاگرسی که تا همین چند دهه پیش بومیان برای اینکه صداقت رفتار خودشان را نشان دهند به بلندی چکادی که در آنجا بود قسم یاد و جنگل را کابین دختران خودشان می‌کردند و با احترام در آن عرصه قدم برمی‌داشتند، در حال تخریب شدن است.»

به‌گفته او، کسانی که آن تک‌درخت‌ها در مسیر ایل به دلشان روشنایی و امید می‌بخشید، تغییر فکر دادند. «متأسفانه ذی‌نفعان اصلی به‌خاطر بی‌اهمیت جلوه دادن ارزش‌های زاگرس نگاهشان تغییر پیدا کرده است. آنها به‌دلیل تنگناهای اقتصادی تیشه به ریشه خودشان می‌زنند و گمان‌ می‌برند از جنگل استفاده می‌کنند.»

 «ما با زاگرس چه کردیم که اینگونه بیمار شده است؟» این پرسشی است که ایزدی تلاش می‌کند در سخنرانی خود به آن پاسخ و سهم بخش دولتی و خصوصی را در این تخریب نشان دهد. «سازمان منابع طبیعی طرحی را در سال ۴۰۲ با عنوان کاشت یک‌میلیارد درخت مطرح کرد. پرسش من این است که آیا در شرایط بحرانی به‌وجود‌آمده در زاگرس این مناطق قابلیت کاشت دارند؟ به‌علاوه، این طرح باتوجه‌به فواصل درخت‌ها که در ناحیه زاگرس هشت متر فاصله هر درخت باشد، نیاز به چهل میلیون هکتار زمین دارد!»

از نظر ایزدی بخش خصوصی با ارتباطی که با بخش دولتی دارد، عرصه ۵۰ هکتاری را در منطقه دشمن‌زیاری تخریب و بلوط‌های چندین‌ساله را نابود کرد. «حدود ۳۰۰ بلوط از بین رفت،‌ آن‌هم در شرایطی که هرکدام از درخت‌ها برای ایجاد تعادلات زیستی ما نقش بسیار مؤثرتری نسبت به دهه‌های گذشته دارد. درعین‌حال، مسئولان سازمان منابع طبیعی بحث درختکاری و یک میلیارد درخت را مطرح می‌کنند! کجا می‌خواهید بکارید؟ کدام زاگرس؟ زاگرس پیر و خسته! زیراشکوبی گذاشته‌اید که زنده بماند؟»

او نسبت به انگیزه‌های آتش زدن زاگرس تردید دارد. «از سال ۹۹ تا امروز رویکرد و نگاه آتش زدن‌ها چه در هیرکانی و چه در زاگرس بسیار تغییر کرده است. در ارتفاعاتی که تقریباً مرز بین زاگرس مرکزی و جنوبی در استان فارس تا ارتفاعات کهگیلویه‌وبویراحمد و بخشی از ارتفاعات جنوب‌غرب استان چهار محال‌وبختیاری و شمال‌غرب خوزستان اکوتون‌ها و بوم‌مرزهای ما هستند و جزو رویشگاه‌هایی متراکم و مقاوم به حساب می‌آیند و اجازه نمی‌دهند هوای گرم عربستان وارد سیطره زاگرس شود، آتش‌سوزی زیادی را شاهدیم. همچنین، شمال‌غرب کردستان و آذربایجان اولین مدخل ورود هوای خنک و مرطوب شرق مدیترانه بر گستره زاگرس است، در این منطقه حریق‌های فراوانی اتفاق می‌‌افتد. بارها گفته‌ایم گروهی عمداً این عرصه‌ها آتش می‌زنند و متولیان بخش مربوطه چشمشان را بر واقعیات می‌بندند. در مقابل، مردم محلی خودشان با آتش مقابله می‌کنند و همین باعث قربانی شدن عزیزانی شد که ایستادند و جان شریف‌شان را از دست دادند.» 

انسان،‌عامل تغییر زاگرس

به‌گفته این بوم‌شناس، به‌تدریج حضور انسان هم در این محدوده گسترش پیدا می‌کند. بنابراین، هر چه بر سر زاگرس می‌آید، از عوامل انسانی است؛ چه در حد کلان که منجر به تغییراقلیم‌می‌شود و چه در حد خرد. «اخیراً تحقیقاتی در مورد پوشش گیاهی این منطقه انجام شده است. اگر بخواهیم از یک‌میلیارد درخت بکاریم باید بدانیم چه درختی در کجا از بین رفته و باید کاشته هرچند هرگز جای توالی طبیعی را نخواهد گرفت.» 

تلاش می‌کنیم جلوی برداشت بی‌رویه را بگیریم

به‌گفته او، ما‌ کنشگران محیط‌زیست، زاگرس‌نشینان و مردم ایران از دریچه زاگرس به پیرامون خود و زندگی‌مان نگاه و تلاش می‌کنیم تورم، گرانی، رکود اقتصادی، سیاست و مسائل اجتماعی را از طریق زاگرس فهم و درک کنیم. یعنی هم‌زمان با فکر اینکه رکود اقتصادی چه بر زاگرس می‌آورد، دغدغه این را داریم که زاگرس چه کمکی می‌تواند به اقتصاد ایران داشته باشد. اینجاست که ما به‌دنبال پایداری زاگرس هستیم و تلاش می‌کنیم جلوی برداشت بی‌رویه از زاگرس را بگیریم.»

در پایان شب بخارا با موضوع «بوم‌سازگان زاگرس» از دو فعال محیط‌زیست منطقه زاگرس، «سالار اسفندیاری» و «کیان یزدانپور»، تقدیر شد.