در ابتدای این نشست علی دهباشی با اشاره به اینکه در شب‌های بخارا به مجموعه شب‌های زیادی به حوزه محیط‌زیست اختصاص پیدا کرده است‌، گفت: این شب‌ها شناخت ما درباره ایران را افزایش می‌دهد.

مانیا شفاهی، سردبیر فصلنامه صنوبر، نیز در این نشست پروانه‌ها را یکی از مهمترین شاخص‌های پایش اکولوژیک دانست و گفت: حضور پروانه‌ها در اکوسیستم‌های طبیعی خبر از سلامت این عرصه‌ها می‌دهد. خوشبختانه در ایران تنوع پروانه‌های ما کم نیست و در کشورمان بیش از ۴۶۵ گونه پروانه شناسایی شده است.

نیازی به سفر برای معرفی گونه جدید نداریم

علیرضا نادری، پروانه‌شناس، در این شب بخارا کوهنوردان حرفه‌ای را نخستین پروانه‌شناسان معرفی کرد و گفت: بسیاری از پروانه‌هایی که در زمان گذشته کشف شدند، در ارتفاعات بالای چهار هزار متر بودند. پروانه‌شناسان در آن دوره با امکانات حداقلی و با مشکلات فراوان به کوهستان‌ها می‌رفتند و روی این گونه‌ها پژوهش می‌کردند.

به‌گفته این پروانه‌شناس، اولین چک‌لیست رسمی‌ از پروانه‌ها که می‌توان به آن استناد کرد، به سال ۱۹۸۰ برمی‌گردد که توسط پژوهشگران آلمانی در ایران منتشر شد. او افزود: این چک‌لیست شامل حدوداً ۲۳۷ گونه بود. از آن سال، تا زمانی که وازریک نظری کار بر روی پروانه‌ها را شروع و چک‌لیست جدیدی منتشر کرد، فهرست دیگری چاپ نشد.

نادری با بیان اینکه حدود ۳۵ سال پیش مطالعاتش را درباره پروانه‌ها شروع کرده است،‌ گفت: به‌قدری دنیای پروانه‌ها وسیع است که هرچه در آن غوطه‌ور می‌شویم، تازه می‌فهمیم کمتر و کمتر می‌دانیم. در سال ۸۲ کتابی با تنوع ۳۸۰ گونه از پروانه‌های ایران در سازمان محیط‌زیست منتشر شد. از آن سال کتاب دیگری منتشر نشد تا اینکه در سال ۹۰ تصمیم به ارائه کتاب‌های راهنمای میدانی پروانه‌های ایران کردیم و آن را با تنوعی حدود ۲۰۰ گونه به چاپ رساندیم.

او که در این سال‌ها در بخش‌های مختلف ایران کار پژوهش روی پروانه‌ها انجام داده است، اضافه کرد: در سال ۲۰۱۴ اطلس گونه‌ای پروانه‌ها با حدود ۴۱۳ گونه را منتشر کردیم که نشان می‌داد چقدر کشور ما جای کار دارد. همچنین، در سال ۹۸ در انتشارات ایرانشناسی تصمیم گرفتیم کتاب راهنمای پروانه را به‌روز کنیم و حدود ۴۳۰ گونه در این کتاب منتشر شد. همچنین، حدود چهار سال پیش حسین رجایی از پروانه‌شناسان خوب کشورمان پیشنهاد داد چک‌لیستی از لپیدوپتراهای ایران تهیه کنم و این کار را انجام دادیم. این چک‌لیست کامل‌ترین گروه حشراتی است که در ایران منتشر شده است. در این کتاب ۴۶۴ گونه پروانه از ایران گزارش شد. در حال حاضر که با شما صحبت می‌کنم، حدود ۴۷۰ گونه پروانه در ایران داریم.

به‌گفته این پروانه‌شناس، امروزه شاید برای معرفی یک گونه جدید نیاز به سفر نداشته باشیم بلکه با نمونه‌هایی که در مجموعه‌ها از چندین سال پیش جمع‌آوری‌شده و مطالعات ژنتیکی می‌توانیم کار توصیف و کشف را انجام دهیم. او گفت: بهترین استان برای پروانه‌نگری استان لرستان است.

او حضور دام و تخریب زیستگاه را یکی از چالش‌های پیش روی پروانه‌ها در ایران عنوان کرد و افزود: سال ۵۸ آمار دام در کشور حدود ۲۰ میلیون رأس عنوان شد و جمعیت ایران حدوداً ۳۰ میلیون نفر بود. امروزه جمعیت کشور بالا ۸۵ میلیون نفر و آمار نیمه‌رسمی‌ وزارت جهاد حدود ۱۲۰ میلیون رأس است. این موضوع باعث شده است بخشی از جمعیت پروانه‌هایی که سال‌ها پیش در زاگرس و البرز داشتیم، از بین بروند.

این پروانه‌شناس گفت: مهمترین عامل انقراض گونه‌های پروانه در کشور ما چرای بی‌رویه است. درعین‌حال، پروانه‌ها شاخص پایش اکولوژیک هستند،‌ بدین‌معنا که زمانی که پروانه‌ها را در زیستگاه شاهد هستیم یعنی آن زیستگاه در سلامت است.

تعادل زیستی را به‌هم زده‌ایم

او افزود: امشب برای بزرگداشت بال‌رنگی‌های کشورمان و عزیزانی مانند علیرضا نادری در اینجا جمع شده‌ایم. او برای شناسایی پروانه‌های ایران تلاش‌های زیادی انجام داده است.  

لذت یک کشف تازه

پژمان نوروزی، مدرس نجوم، نیز در این شب بخارا از رویکرد زیبایی‌شناختی برای حفظ محیط‌زیست سخن گفت. او گفت: شما هیچ‌وقت نمی‌توانید بگویید چرا یک چیز زیبا را دوست دارید. در دنیای امروز زیبایی سه سطح مختلف دارد. یکی زیبایی حسی است که بیشتر حالت بصری دارد. احساسات ما می‌گوید زیبا است و با شناسه‌هایی اینها را ثابت می‌کند؛ مثلاً چیزی که قرینه است، زیباست. شما این را با قیافه پروانه‌ها مقایسه کنید. تناسب و تقارن این پروانه‌ها زیباست و این در آشکارترین لایه زیبایی بصری است. اما یک لایه عمیق‌تر وجود دارد و یکسری زیبایی‌ها هستند که در دنیای علم خیلی کار می‌کنند که زیبایی کاربردی است. این زیبایی دانشمند را هدایت می‌کند تا به‌سمت کشف یک مقوله برود.

او گفت: دو نظریه وجود دارد که اگر همه‌چیز یکسان باشد، موردی را انتخاب کنید که قشنگ‌تر است؛ چون آنچه قشنگ‌تر است، درست‌تر هم به‌نظر می‌رسد. اینکه شما یک چیز را زیبا ببینید و بعد بفهمید این زیبایی بعداً چه سودی برای شما دارد، این زیبایی کاربردی محسوب می‌شود.

به‌گفته نوروزی یک زیبایی مهم دیگری وجود دارد، او افزود: شما تمام سختی‌های راه پروانه‌شناسی و… را بگذارید کنار. لبخندی که در حین کار بر صورت علیرضا نادری است، یک‌جور جنون است؛ ولی جنونی که در تعریف‌های زیبایی‌شناختی به‌عنوان خط سوم و زیبایی ادراک است. انگار اصل داستان زیبایی است که ما داریم در دنیای علم صحبت می‌کنیم. چون یک حس اصیل و بنیادی است و درنهایت ما یا هر کسی مثل علیرضا که این رنج را به جان می‌خرد تا زیبایی‌ها را کشف و یافته‌ها را منتشر کند.

انتشار اولین کتاب درباره پروانه‌ها در سال ۱۳۴۹

وازریک نظری، پروانه‌شناس، نیز در این نشست از مأخذ علمی‌ و کتاب‌ها در مورد پروانه‌های ایران در طول تاریخ محیط‌زیست کشورمان سخن گفت. او بیان کرد: اولین کتابی که تحت‌عنوان پروانه‌های ایران چاپ شده، نوشته جواد‌ هاشمی‌تفرشی است که سال ۱۳۴۹ منتشر شد. او حدود ۴۰ تا ۵۰ پروانه را در این کتاب معرفی می‌کند که در حومه تبریز مشاهده کرده بود.

به‌گفته نظری، از سال ۴۹ تا کتاب بعدی که در سال ۸۲ منتشر شد، کتاب دیگری در این زمینه نداریم. او ادامه داد: البته مقالات بسیاری چاپ شد که آنها را جمع‌آوری و در کتابی تحت‌عنوان پروانه‌های ایران منتشر کردم. بعدتر دوست عزیزم علیرضا نادری کتاب‌های بعدی را به همت خود منتشر کرد. به‌عنوان مثال، سال ۱۳۹۱ او کتاب راهنمای میدانی کوچک چاپ کرد که به‌روزشده کتاب من بود. در سال ۹۲ همکاری بین علیرضا نادری و پروانه‌شناسان معتبر جهان تحت‌عنوان پروانه‌های ایران و عراق چاپ شد و این درواقع بهترین کتابی است که تا امروز منتشر شده است. درنهایت، آخرین کتابی که آقای نادری چاپ کردند، سال ۹۸ راهنمای میدانی دیگری بود. اهمیت این‌گونه کتاب‌ها بسیار مشخص است، ما در علم زیست‌شناسی و علوم دیگری در این دست نمی‌توانیم پیشرفتی داشته باشیم تا زمانی که این‌چنین کتاب‌ها منتشر نشوند.

چند نفر مثل علیرضا نادری داریم

مجید غضنفری، روزنامه‌نگار، در این نشست درباره رویکرد سازمان حفاظت محیط‌زیست در حفظ گونه‌ها  صحبت کرد. او گفت: فرق یوزپلنگ ما با فرق پروانه‌مان چیست؟ اگر از جنبه علمی‌ و فنی بخواهیم نگاه کنیم، در دهه‌های گذشته تلاش کردیم تا یوزپلنگ را احیا کنیم؛ اما آیا موفق بودیم؟ جواب منفی است! متأسفانه ما در موضوع حفاظت از سایر گونه‌ها چندان کاری انجام نداده‌ایم و می‌توان گفت درباره حشرات و پروانه‌ها کم‌کاری اتفاق افتاده است. سازمان محیط‌زیست چند نفر مثل علیرضا نادری را تربیت کرده که بتوانند همراه خود او کار انجام دهند؟ ما چقدر در این عرصه باید ضرر و زیان ببینیم و راه‌های رفته را چندباره برویم؟ تلاش‌های شخصی هم بیشتر در عرصه معرفی است نه اینکه قدرتی برای دخالت در حوزه مراقبت و محافظت داشته باشد؟ و من نگران می‌شوم که اگر امثال علیرضا نادری را نداشته باشیم، راه به کجا خواهیم برد؟