اخیراً سواحل مکران در جنوب ایران، با آفتابی سوزان و اقلیمی گرم‌وخشک، در کانون توجه قرار گرفته است؛ جایی که ایدئال‌هایی همچون انتقال پایتخت و مرکزیت اقتصادی نوین ایران به این منطقه مطرح شده و پرسش‌های تازه‌ای درباره ظرفیت سکونت‌پذیری و تأمین انرژی آن شکل گرفته است. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، در بازدید از قرارگاه سازندگی خاتم‌الانبیا، صریحاً اعلام کرد ادامه روند فرساینده انتقال منابع از جنوب به مرکز و سپس بازگرداندنشان برای صادرات، رقابت‌پذیری کشور را به‌شدت کاهش می‌دهد. در همین حال، محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، مکران را از گزینه‌های جدی برای جابه‌جایی پایتخت می‌داند.

اگر قرار باشد شهر یا شهرهایی در منطقه مکران نیز مانند دبی و دیگر شهرهای جنوبی خلیج‌فارس شکل بگیرد و در زمانی کوتاه پذیرای جمعیت و کسب‌وکارهای گوناگون باشد، نخستین گام چیست؟ شاید بتوان پاسخش را در یک عبارت ساده، اما بنیادین، خلاصه کرد: «فراهم‌کردن شرایط مناسب برای یک زندگی آسوده». در بسیاری از نقاط جهان، مهمترین جلوه این آسایش به مهار گرما و رطوبت بازمی‌گردد. ازاین‌رو، جست‌وجوی راهکار در سامانه‌های تهویه و سرمایش نه‌تنها بدیهی، بلکه کلیدی به‌نظر می‌رسد؛ چنان‌که تاریخ تحولات عظیم فناوری‌های سرمایشی طی قرن اخیر نشان می‌دهد، خنک‌کردن اقلیم صرفاً تلاشی برای کاستن از آزار گرما نیست بلکه می‌تواند به دگرگونی‌های ژرف در اقتصاد، توسعه شهری و حتی جابه‌جایی‌های سیاسی منجر شود.

کولرهای خانگی کوچک که روزگاری با یک دکمه خاموش و روشن می‌شدند، وقتی ویلیس کریر در اوت ۱۹۰۲ نخستین سیستم خنک‌کننده آزمایشی خود را در چاپخانه‌ای در بروکلینِ نیویورک نصب کرد، قرار نبود جهان را این‌چنین زیر و رو کنند. اما امروزه نه‌تنها آن اختراع پیشگام را عاملی برای رونق صنعت و تجارت می‌دانند بلکه به پاس «آوردن آسایش به جهان» نیز می‌ستایند. این درحالی‌است که تا پیش از فراگیر شدن فناوری‌های سرمایشی، ارزیابی آسایش انسان عمدتاً بر مبنای برداشت‌های ذهنی بود، تا اینکه در سال ۱۹۵۹، هواشناسی به‌نام ارل تام، «شاخص ناراحتی» را معرفی و دمایی حدود ۲۰.۸ درجه سانتی‌گراد و رطوبتی نزدیک به ۵۱ درصد را محدوده ایده‌آل آسایش اعلام کرد. جالب اینکه همین شاخص، با تبدیل‌شدن به معیاری فراگیر، دست معماران و مهندسان را برای تأثیر مستقیم بر زیست انسان بازتر کرده و به‌نوعی گسترش «زیست‌سیاست» در معنای فوکویی انجامیده است.

درعین‌حال، حامیان ایده‌ «بیایید شهر تازه‌ای بسازیم و کل کشور را به آنجا کوچ دهیم»، شبیه معمارانی رؤیاپرداز هستند که مطمئن‌اند همه‌چیز با یک بودجه بی‌انتها جور می‌شود. اما برخلافِ فیلم‌های کالت دهه ۸۰ میلادی، دولت‌ها پول بی‌کران ندارند. هرکدام هم که داشته‌اند، درنهایت با یک بحران تمام‌عیار مواجه شده‌اند. اینجاست که جای خالی یک برنامه کاملاً روشن حس می‌شود:

چه کسی قرار است برقِ این همه کولر را تأمین کند؟

برخی کارشناسان صحبت از ساخت چندین نیروگاه می‌کنند؛ سپس نوبت به مدیریت مصرف و بهره‌گیری از انرژی‌های تجدیدپذیر می‌رسد که در حرف، همچون پری قصه‌ها ناگهان ما را نجات می‌دهد. اگرچه نمی‌توان به سیاستمداران ایرانی ایراد گرفت که چرا رؤیای بزرگ دارند -آدم بی‌رؤیا که زنده نیست- اما بهتر است کمی هم به ابزار پیاده‌سازی این رؤیاها اندیشید.

واقعیت این است که صرف وجود کولرها، برای رسیدن به زندگی آسوده در اقلیم سخت مکران کافی نیست. تجربه دبی با مصرف سالانه ۳۸ تراوات‌ساعت برق -که بیش از ۶۰ درصد آن صرف سرمایش می‌شود- یا استان هرمزگان با جمعیت ۱.۹ میلیون نفر و مصرف سالانه ۱۰ تا ۱۲ تراوات‌ساعت برق (چهار برابر میانگین کشوری) نشان می‌دهد توسعه مناطق گرمسیری بدون برنامه‌ریزی جدی و ساخت زیرساخت‌های انرژی شدنی نیست. اگر اسکان دو میلیون نفر در مکران طی دهه آینده محقق شود، احتمالاً مصرف برق این منطقه به ۱۲ تراوات‌ساعت در سال خواهد رسید؛ درحالی‌که صنعت برق کشور هم‌اکنون با ناترازی ۲۴ هزار مگاواتی دست‌وپنجه نرم می‌کند و تنها برای تأمین برق مکران، ساخت چهار نیروگاه گازی ۵۰۰ مگاواتی -با هزینه‌ای نزدیک به ۲.۴ میلیارد دلار- ضروری به‌نظر می‌رسد. درست است که بهره‌گیری از مدیریت مصرف و گسترش انرژی‌های تجدیدپذیر می‌تواند این بار مالی را کاهش دهد، اما درهرحال، تبدیل مکران به یک قطب بزرگ زیستی و اقتصادی، مستلزم عزم ملی و سرمایه‌گذاری کلان در زیرساخت‌های برق است.

بنابراین، هرچند مکران با موقعیت راهبردی خود در کناره اقیانوس هند، فرصت منحصربه‌فردی برای توسعه جنوب شرق ایران به‌شمار می‌آید، اما شکل‌گیری یک شهر یا پایتخت پرتکاپو در این ناحیه، نیازمند همت و پشتوانه مالی فراوان است. در غیر این‌صورت، به‌رغم تمام جذابیت‌ها و ایدئال‌های مطرح‌شده، سواحل مکران همچنان به‌عنوان سرزمینی گرم و کم‌جمعیت باقی خواهد ماند؛ جایی که شاید به مدد کولر بتوان چند صباحی از گرما در امان بود، اما نمی‌توان بدون برنامه جامع و پایدار، رویای شکل‌گیری یک کلان‌شهر سرزنده یا مرکز حکومتی را به واقعیت بدل کرد.