دو روز قبل در جاده روستایی گمرکان دو فرزند یک خانواده از دست رفتند و وضعیت فرزند سوم هم در کماست.مادر که راننده بوده جان سالم به در می‌برد. «رضا مشایخی» از اهالی روستا می‌گوید تاکنون ۹ نفر به‌دلیل فعالیت‌های غیراستاندارد در این منطقه از دست رفته‌اند. «جاده روستایی است و نباید در آن ماشین‌های سنگین تردد کنند، اما برای فعالیت معدنی در این جاده پر است از کامیون‌های سنگین. در گمرکان سه شرکت کاوش فلز گمرکان، آمایش راه میهن و شرکت معدنی و صنعتی گوهر زمین مشغول به کارند. این شرکت‌ها هرکدام یک نقطه‌ای را برای خودشان مشخص کرده‌اند و در حال بهره‌برداری هستند و اکتشاف می‌کنند. ورودی منطقه جاده روستای کاوش فلز در حال بهره‌برداری است. از سال ۹۲ این فعالیت‌ها شروع شده و هر سال وضع بدتر از قبل است و حالا فهمیده‌ایم زمین‌های آباواجدادی ما را هم تصاحب کرده‌اند.»

آنها وقتی فهمیدند زمین‌هایشان ملی اعلام شده، تعجب کردند،؛ فکر می‌کردند برای حفظ و حراست از منطقه زمین‌ها ملی اعلام شده‌اند، اما بعدها دیدند زمین‌هایی که برایش بنچاق و بعضاً سند موجود است، محلی برای معدن‌کاوی شده است. «شکایت کردیم و ۱۴ آبان ۱۴۰۳ دادگاه داشتیم. گفتیم بر چه اساسی اینها را ملی اعلام کردید؟ این املاک شخصی هستند. چرا بعد از ملی کردن به معادن داده‌اید؟ هیچ‌کس تا حالا جوابی نداده. منتظر نتیجه دادگاه هستیم.»

او می‌گوید تنها نقاطی که از شر این وضعیت خلاصی داشته‌اند، خانه‌ها و باغ‌هایی بوده‌ که مردم ساکنش هستند؛ حال آنکه در سایر زمین‌ها از قدیم گندم و جو می‌کاشتند، بخشی از زمین‌ها باغ بوده که به‌خاطر خشکسالی خالی شده و بخش بزرگ دیگر مرتع دامداران. «دادستان وقت گفت مدارک بیاورید. با وجود اینکه در جلسه شورای تأمین قول داده بودند که مدارک ما بررسی شود و زمین برای کار معدنی ویران نشود، اما هیچ کاری نکرد. متأسفانه مسئولان پشت هم هستند. رانت عظیمی در جریان است. وگرنه چطور ممکن است زمین‌های شخصی را ملی کنند و بعد بدهند برای کاوش و اکتشاف؟ می‌خواهند به‌خاطر سود عده‌ای محدود این منطقه را ویران کنند.»

پاسخی برای این همه تخریب ندارند

ارتفاعات بحرآسمان و جبالبارز از مهمترین ارتفاعات استان کرمان هستند. آبشارهای بزرگی در آن روان است و کشاورزی و دامداری جنوب کرمان مدیون آنجاست. از دهه‌های قبل اما اکتشاف رگه‌های مس کار خودش را کرد. هجوم به این منطقه آغاز شد و آن‌طورکه «فرود رفعتی»، فعال محیط‌زیست منطقه، به ما می‌گوید، روستایی با نام «سیاه معدن» که در نزدیکی گمرکان است، بیش‌ازپیش اسیر کندوکاو شد. «صاحبان این معادن بومی نیستند. حتی شنیدیم از خارج از کشور هستند. مواد معدنی بعد از برداشت به شهرک صنعتی جیرفت برده می‌شوند و آنها با اسید خالص‌سازی مس صورت می‌گیرد و صادرات می‌کنند. چرا هیچ فکری برای این حجم از تخریب و آلودگی ندارند؟ این سؤالی بوده که در تمام سال‌های گذشته داشته‌ایم و پاسخی نداشته.»

آنجا نه‌تنها خانه گونه‌های خاصی از گیاهان است و جنگل‌های بادام و بنه را در خود جای داده، بلکه به‌دلیل اکوسیستم خاصش، گونه‌های جانوری بسیاری مانند خرس سیاه آسیایی آنجا زیست می‌کنند. باوجوداین، طی یک‌دهه گذشته آنچه بر منطقه گذشته تنها تخریب بوده و با وجود مخالفت محلی‌ها و فریاد فعالان محیط‌زیست، معدن‌کاوی گسترده در این منطقه کمتر نشده است. «آلودگی آب و خاک بسیار زیاد است. آلودگی‌اش روی زون آبی شهر جیرفت گسترده است. شهرک صنعتی در محدوده شهر جیرفت است. متأسفانه این معادن حمایت‌ مسئولان، نمایندگان مجلس و … را با خود دارد، بدون آنکه بدانند تبعات محیط‌زیستی و اجتماعی‌اش چه خواهد بود. تصاحب زمین محلی‌ها تنش اجتماعی به‌دنبال خواهد داشت و نمی‌دانیم چطور چنین چیزی ممکن است.»

مردم شکایت کنند، زمینشان را پس بگیرند

«قاسم رحیمی‌نیا»، سرپرست اداره‌کل منابع‌طبیعی و آبخیزداری جنوب کرمان، هم وضعیت فعلی معادن جنوب کرمان را نادرست می‌داند و می‌گوید پنجشنبه هفته گذشته بعد از اطلاع مردم محلی و فعالان مقابل ساحت جاده در این منطقه را گرفتیم. «معادن در جنوب کرمان مشکلات زیادی دارند. ما باغ‌ها، مراتع، رودخانه‌ها و فضای متفاوتی از شهرهای رفسنجان و سیرجان داریم، اما متأسفانه توجهی نمی‌کنند و ما هم مجبوریم درصورت ایجاد کمترین تخریب مجوز فعالیت بدهیم. اما این جاده هیچ مجوزی نداشت.» این جاده فعلاً مقابلش گرفته شده و این درحالی‌است که براساس قانون و بخشنامه‌ها باید برای اکتشاف از صنعت و معدن استعلام بگیرند و بعد هم ما مجوز بدهیم. «در برخی موارد این اصل رعایت نمی‌شود. معدن‌کار برای گمانه‌زنی حق ساخت جاده ندارد. از سویی ما در این منطقه می‌گوییم تا جایی‌که ممکن است فعالیت معدنی زیرزمینی پیگیری شود.»

 او اما پاسخی برای چرایی و چگونگی این تغییر ندارد و صرفاً می‌گوید در قلعه‌گنج هم زمین‌هایی عرصه ملی اعلام شدند و مردم شکایت کردند و برخی توانستند زمین‌هایشان را پس بگیرند. «ما هم معتقدیم احتمالاً زمین‌های بسیاری مشکل گسترده دارند و باید فکری به حالشان شود و از سویی نگران وضعیت وخیم معدن‌کاوی در جنوب کرمان هم هستیم. رشته‌کوه جبالبارز و بحرآسمان، رشته‌‌کوه‌های مهم استان هستند و نباید به‌راحتی قربانی شوند.»

منابع‌طبیعی ابراز نگرانی می‌کند و محیط‌زیست هم می‌گوید این مناطق جزو مناطق چهارگانه نیست و برای معدن‌کاوی نیاز به گرفتن مجوز ندارد. اما فارغ از ویرانی افسارگسیخته‌ای که در حال رخ دادن است، زمین‌های آباواجدادی عده‌ای بدون رضایتشان به‌عنوان اموال ملی اعلام شده و در عین ناباوری بعد از تغییر به اراضی ملی، به‌جای حفظ و بهره‌برداری درست، به معدن‌کاوان سپرده شده است. معادن مسی که حالا بی‌توجه به حق و حقوق محلی‌ها و حتی گرفتن استعلام برای کارهایی چون جاده‌سازی، در حال تخریب و آسیب به یکی از مهمترین اکوسیستم‌های جنوب استان کرمان هستند.