حضور تکنولوژی تا امروز به‌شکل‌های مختلفی زندگی انسان‌ها را دگرگون کرده است. از زندگی روزمره و نیازهای پرکاربردی مثل تعامل کردن با دیگران یا خرید کردن گرفته تا نیازهای تخصصی‌تری مانند استفاده از تکنولوژی در صنعت و تولید، همگی با کمک فناوری‌های نوین متحول شده‌اند. ظهور تکنولوژی در همه این اشکال در خدمت یک هدف اساسی است؛ تکنولوژی در مسیر پیشرفت و توسعه قرار دارد تا زندگی انسان‌ها را بهتر و ساده‌تر کند.

تکنولوژی حالا مثل یک شاه‌کلید در عرصه‌های مختلف به‌کار گرفته می‌شود تا انسان‌ها به‌نحوی آسان‌تر نیازهای بیشتری را برآورده کنند. دامنه استفاده از تکنولوژی و ظرفیت‌هایش حالا تا جایی گسترده شده است که حتی در عرصه‌هایی که پیش‌ازاین بشر پاسخی برای آن‌ها نداشته نیز کاربرد دارد و نقش مؤثری ایفا می‌کند.

زمانی پیش‌بینی زلزله غیرممکن بود و جلوگیری از وقوع بلاهای طبیعی مثل سونامی، توفان و… محال تصور می‌شد. اما به کمک تکنولوژی همان‌طور که امر ناممکنی مانند برقراری ارتباط از یک سر دنیا با سر دیگر آن ممکن شد، حالا پیش‌بینی و مواجهه با بلایای طبیعی یا کاهش اثرات آن نیز دیگر غیرممکن نیست.

در حال حاضر، در گوشه‌وکنار دنیا تکنولوژی‌هایی ساخته و به‌کار گرفته می‌شوند که در بحران‌های ناشی از وقوع بلایا و فجایع طبیعی، بشر را یاری می‌کنند و حتی در نقش منجی ظاهر می‌شوند. جهان حالا به‌دنبال این است که از حداکثر توان و پتانسیل تکنولوژی استفاده کند تا بحران‌های طبیعی را به حداقل برساند. نیاز به استفاده از تکنولوژی برای مواجهه با بلایای طبیعی زمانی بیشتر احساس شد که گزارشی از Reliefweb  نشان داد کل فراوانی بلایای طبیعی در جهان ۱۳ درصد بالاتر از میانگین این بلایا در یک دوره ۳۰ ساله، از ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۰ بوده است.

آمار دیگری که در گزارش ارزیابی جهانی سازمان ملل در سال ۲۰۲۲ منتشر شده است نیز حاکی از آن است که تعداد رویدادهای فاجعه‌بار در دنیا تا سال ۲۰۳۰ سالانه به ۵۶۰ مورد خواهد رسید؛ فجایعی که نیمی از جمعیت جهان را در معرض سیل، طوفان و سونامی قرار می‌دهد. حالا که بلایای طبیعی با چنین شدتی در حال افزایش هستند، عقل حکم می‌کند بشر با تمام قوا خودش را برای مقابله با این رویدادهای خطرناک و مرگبار مجهز و آماده کند.

تا امروز تلاش‌های قابل‌توجهی برای این آماده‌سازی انجام شده است. تکنولوژی حالا در قامت یک ابزار در زمینه مدیریت بحران به کمک انسان‌ها آمده است. از رایانش ابری تا کلان‌داده‌ها و از اینترنت اشیا تا هوش مصنوعی و… همه و همه مظاهر تکنولوژی روز دنیا هستند که هر کدام با ظرفیت‌هایی که دارند، در کم کردن اثرات بلایای طبیعی نقش دارند.

وب‌سایت HCLTech در گزارشی با موضوع «۱۰ تکنولوژی که تأثیرات فجایع طبیعی را کاهش می‌دهند» به چند نمونه از این فناوری‌ها اشاره کرده و مثال‌هایی از نحوه تأثیرگذاری آنها برای کاهش تبعات این فجایع ارائه کرده است.

– اولین تکنولوژی‌ای که در این مطلب به آن اشاره شده، استفاده از فناوری‌ها در حوزه تجزیه و تحلیل داده‌های حجیم (کلان‌داده‌ها) یا همان Big Data Analytics است. این نوع از تحلیل شامل جمع‌آوری و بررسی حجم عظیمی از داده‌های به‌دست‌آمده از منابع مختلف است که می‌تواند تأثیر بسزایی بر مدیریت بحران داشته باشد. منبع این کلان‌داده‌ها از اطلاعات شخصی گرفته تا داده‌های پزشکی و موقعیت جغرافیایی را شامل می‌شود و هر یک از آنها می‌توانند برای نجات جان انسان‌ها در زمان وقوع بلایای طبیعی حیاتی باشند.

یک نمونه از تجزیه و تحلیل کلان‌داده‌ها به کمک تکنولوژی در تحلیل همه‌گیری کرونا بود که توسط شرکت HCLTech به‌کار گرفته شد و به متخصصان کمک کرد تا بااستفاده از آمار، نظریه کنترل، مدل‌سازی، شبیه‌سازی و… واکنش درستی به همه‌گیری نشان دهند. تحلیل کلان‌داده‌ها در این مقوله از یک‌سو موجب افزایش آگاهی از وضعیت موجود در بحران کووید-19 شد و از سوی دیگر، با تحلیل‌های پیش‌بینی‌کننده امکان تصمیم‌گیری آگاهانه‌تر را فراهم کرد.

– رایانش ابری (Cloud) و هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) در زمان بحران، به‌ترتیب فضای ذخیره‌سازی و امکان دسترسی سریع به منابع محاسباتی را فراهم می‌کنند. هوش مصنوعی با خودکار کردن و بهینه‌سازی کارها به دانشمندان کمک می‌کند تا حجم عظیمی از داده‌ها را پردازش و تفسیر کنند. هوش مصنوعی در زمینه‌هایی مثل پیش‌بینی وضعیت آب‌وهوایی و تأثیر آب‌وهوا بر جمعیت نیز کاربرد دارد، اما شاید جذاب‌ترین و بدیع‌ترین کاربرد هوش مصنوعی این است که می‌تواند زلزله و سیل را به‌صورت حدودی و تقریبی پیش‌بینی کنند.

برای نمونه، متخصصان دانشگاه کرنل از یادگیری ماشینی (Machine Learning)، که از زیرمجموعه‌های هوش مصنوعی است، برای پیش‌بینی بهتر «زلزله‌های لغزشی آهسته» استفاده کرده‌اند. منظور از زلزله‌های لغزشی آهسته نوعی حرکت زمین‌ساختی با شدت بسیار کم است که می‌تواند ساعت‌ها یا حتی روزها طول بکشد.

مواردی از پیش‌بینی سیل به کمک همین تکنولوژی را هم شاهد بوده‌ایم. در سال ۲۰۲۱ شرکت گوگل توانست ۱۱۵ میلیون هشدار سیل برای ۲۳ میلیون نفر ارسال کند. این شرکت در نوامبر ۲۰۲۲ نیز سرویس پیش‌بینی سیل را به ۱۸ کشور دیگر ارائه کرد.

احتمالاً تا امروز خبرهایی از هشدارهای زلزله که روی گوشی‌های دارای سیستم عامل اندروید یا سرویس‌های گوگل شنیده‌اید؛ شاید هم خودتان مستقیماً چنین هشدارهایی را دیده باشید. این هشدارها که از احتمال وقوع زلزله خبر می‌دهند، بااستفاده از همین فناوری‌های مبتنی‌بر هوش مصنوعی کار می‌کنند که می‌توانند در شرایط پیش از بحران کمک‌کننده باشند.

– شبکه 5G که در حال حاضر جدیدترین فناوری تلفن همراه است، امکان اتصالی سریع‌تر و مطمئن‌تر به اینترنت را فراهم می‌کند. این فناوری با سرعت بالا و تأخیر (latency) کمی که دارد، کارایی و بهره‌وری دستگاه‌های متصل به اینترنت را به‌ویژه در مواقع اضطراری بهبود می‌بخشد. این فناوری ظرفیت‌هایی دارد که شرکت سوئدی اریکسون را مجاب کرده است با یک شرکت چینی همکاری کند تا از فناوری 5G در مدیریت بحران استفاده کنند. این همکاری در راستای توسعه 5G برای مدیریت بحران مواردی مانند پیش‌بینی دقیق بلایای طبیعی، وقوع قابل مشاهده‌ بلایا، اشتراک‌گذاری داده‌ها، هماهنگی برای فرماندهی در مواقع اضطراری و تخلیه بموقع را شامل می‌شود.

۱-  هواپیماهای بدون سرنشین (Drone) یکی از تأثیرگذارترین فناوری‌ها در هنگام بلایای طبیعی مانند زلزله، سیل و آتش گرفتن جنگل‌ها هستند. این وسایل نقلیه هوایی می‌توانند تصاویری ۳۶۰ درجه از محل حادثه ارائه دهند و پیش از رسیدن امدادگران، کمک‌های پزشکی و لجستیکی را برای قربانیان تأمین کنند.

۲-  همزاد دیجیتال (Digital Twin) احتمالاً جدیدترین فناوری در عرصه مدیریت بحران در بلایای طبیعی است. این فناوری یک مدل مجازی از یک شیء یا سیستم است که بااستفاده از شبیه‌سازی، یادگیری ماشینی و استدلال کار می‌کند و به‌این‌ترتیب، امکان تصمیم‌گیری را فراهم می‌کند. همزاد دیجیتال، به‌عنوان یک مدل بسیار پیچیده مجازی، سه عنصر کلیدی دارد: ۱. یک شیء فیزیکی در دنیای واقعی؛ ۲. یک همزاد دیجیتال به‌شکل نرم‌افزار؛ ۳. داده‌هایی که آن شیء فیزیکی و مدل مجازی را به‌هم مرتبط می‌کند.

از زمان همه‌گیر شدن ویروس کرونا، در شهرهای شانگهای و سنگاپور از همزاد دیجیتال استفاده می‌شود تا در تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی و واکنش به این همه‌گیری و شبیه‌سازی تأثیرات آن و همچنین اثرات بلایای طبیعی به‌کار گرفته شود.

۳-  اینترنت اشیا (Internet of Things) علاوه‌بر کاربردهای متنوع در صنایع مختلف، یکی از عنصرهای کلیدی در مدیریت بحران است. دسترسی به اطلاعات لحظه‌ای به‌همراه تحلیل لحظه‌ای داده‌ها به برنامه‌ریزی برای پیشگیری از بلایای طبیعی و واکنش به آنها کمک می‌کند.

این فناوری با بهره‌مندی از حسگرها، اتصال پرسرعت، بسترهای رایانش ابری، یادگیری ماشین، تحلیل داده‌ها و هوش مصنوعی مبتنی‌بر گفت‌وگو، ظرفیتی انقلابی برای مراحل پیشگیری، آمادگی، واکنش و بازیابی مدیریت بحران دارد.

۴-  حسگرهای از راه دور فناوری دیگری هستند که داده‌های لحظه‌ای ارائه می‌کنند. این تکنولوژی به‌ویژه برای مناطقی کاربرد دارد که دسترسی به آنها دشوار است؛ مثلاً دیواره‌های سدهای بزرگ. کاربرد این حسگرها این است که پیش از وقوع و حین بروز فجایعی مانند سیل، زلزله و آتش‌سوزی جنگل هشدار ارسال کنند.

۵-   ماهواره‌های مدار پایین زمین (LEO) تکنولوژی دیگری هستند که در حال حاضر برای نسل جدیدشان میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری می‌شود. این ماهواره‌ها در ارتفاع پایین‌تری نسبت به ماهواره‌های معمولی در مدار قرار می‌گیرند و یکی از کاربردهایشان این است که در مناطق دورافتاده و صعب‌العبور اتصال بهتری برقرار کنند.

 اگر اسم استارلینک یا احیاناً وان‌وب به گوشتان خورده باشد، یعنی با این ماهواره‌ها آشنایی دارید. ماهواره‌های مدار پایین زمین می‌توانند مناطقی را که قبلاً امکان دسترسی به اینترنت در آنها وجود نداشت، به اینترنت متصل کنند.

۶-  امواج صوتی: انقلابی در آتش‌نشانی بدون استفاده از آب یا مواد شیمیایی در سال ۲۰۱۵ توسط دانشجویان مهندسی دانشگاه جورج میسون آمریکا معرفی شد. فناوری سرکوب آتش با امواج صوتی، که برای مهار انواع آتش‌سوزی‌ها استفاده می‌شود، از افراد و تجهیزات در برابر مواد شیمیایی مضر محافظت می‌کند. این تکنولوژی می‌تواند در سیستم‌های خودکار به کار گرفته شود تا ایمنی پرسنل حاضر در محل حادثه را تضمین کند.

۷-  DevOps: در جریان سیل ناگهانی سال ۲۰۱۸ هند، سازمان فناوری اطلاعات ایالت کرالا توانست بااستفاده از DevOps، فقط در مدت ۱۲ ساعت یک سیستم مدیریت بحران را توسعه و پیاده‌سازی کند. متخصصان فناوری از سراسر جهان به‌صورت داوطلبانه برای کدنویسی، بررسی و بازنویسی کدها مشارکت کردند تا با بهره‌گیری از DevOps قابلیت‌های این پلتفرم را برای مدیریت بحران ارتقا دهند و کشورها را به چابکی در مواجهه و مدیریت کردن بحران‌هایشان برسانند.