در نشست روز گذشته، معصومه ابتکار، رئیس اسبق سازمان حفاظت محیط‌زیست یکی از سخنرانان اصلی بود. علاوه‌بر او، مجید شفیع‌پور و ناصر مقدسی که هر دو سابقهٔ ریاست دفتر امور بین‌الملل سازمان حفاظت محیط‌زیست را داشتند نیز به ایراد سخنرانی پرداختند. همچنین رضا پدیدار، رئیس کمیسیون توسعهٔ پایدار اتاق بازرگانی ایران و تنی چند از چهره‌های دانشگاهی نیز دربارهٔ لزوم پیوستن ایران به این توافقنامهٔ جهانی سخن گفتند.

او در نشست دیروز دربارهٔ تاریخچه فعالیت‌های دیپلماتیک در حوزهٔ تغییراقلیم گفت: «بعد از تشکیل کنوانسیون تغییراقلیم در سال ۱۹۹۲ دفتر تغییراقلیم در سازمان حفاظت محیط‌زیست تشکیل شد و فعالیت‌ها در این حوزه آغاز شد. بنده هم در نخستین سال مسئولیتم در سال ۱۳۷۷ برای امضای پروتکل کیوتو که ذیل کنوانسیون بود، به اجلاس آن سال رفتم و از همان موقع ایران همواره حضوری فعالانه در حوزهٔ تغیی اقلیم داشت.»

ابتکار بر این باور است که موضوع تغییراقلیم برای ایران از دو بعد اهمیت بسیاری دارد: «در حال حاضر، دو ابربحران در کشور داریم، یکی ناترازی آب و دیگری ناترازی انرژی. یکی از مهمترین مسائلی که دولت چهاردهم با آن روبه‌روست، موضوع ناترازی شدید انرژی است و از آن طرف کارشناسان معتقدند که از طریق کاهش شدت انرژی (میزان مصرف انرژی به‌ازای به‌دست آوردن درآمد اقتصادی) می‌توانیم از این ناترازی عبور کنیم. کاهش شدت انرژی با کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای رابطه مستقیم دارد.»

او همچنین گفت: «این حرف برای الان نیست. در سال ۱۳۸۶ رهبر انقلاب در سیاست‌های الگوی مصرف خواهان کاهش ۵۰ درصدی شدت انرژی شدند. این سیاست و این درک وجود دارد، ولی تحت‌تأثیر مسائل اقتصادی و سیاسی و اشتباهات سیاستگذاری عملاً در شرایطی قرار گرفته که موضوع انرژی به این وضعیت دچار شده است.» و اضافه کرد: «کاهش شدت انرژی و کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و مسائلی ازاین‌دست در توافق پاریس و برنامهٔ عمل ایران (INDC) دیده شده و روی آن کار شده بود. تک‌تک دستگاه‌ها هم روی این موضوعات کار کرده بودند که چگونه بتوانیم با در نظر گرفتن رشد اقتصادی هشت درصد که تکلیف قانونی بود، کاهش شدت انرژی را داشته باشیم.»

ابتکار: سیاست‌های کلی نظام هم در جهت کاهش شدت انرژی بود

ابتکار گفت که ایران با وجود آنکه می‌توانسته با راهکارهای فنی به میزان زیادی از شدت انرژی بکاهد، اما عددی بسیار کمتر را به‌صورت داوطلبانه برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای اعلام کرده است: «آن زمان از مجموع محاسباتی که انجام شده بود، به این نتیجه رسیده بودیم که ما می‌توانیم در کشور، در عین داشتن رشد اقتصادی هشت درصد، از محل بهره‌وری انرژی کاهشی ۳۴ درصدی در انتشار گازهای گلخانه‌ای داشته باشیم. این کار نه با کلی‌گویی که با راهکارهای فنی امکانپذیر بود. در ادامهٔ این بررسی‌ها بود که ایران اعلام کرد به‌طور داوطلبانه، کاهش چهار درصد انتشار گازهای گلخانه‌ای را می‌پذیرد و اگر تحریم‌ها علیه ایران نیز رفع شود، هشت درصد دیگر را هم خواهد پذیرفت. یعنی ما می‌توانستیم ۳۴ درصد کاهش دهیم، اما در پلهٔ اول فقط چهار درصد را داوطلبانه پذیرفتیم که آن‌هم اجباری نبود.»

او گفت: «درواقع، در زمان اجلاس پاریس، ایران در گروه دوستان رئیس اجلاس قرار گرفت و در تنظیم متن توافقنامه نقش فعالی را بازی کرد، اما حالا در این توافقنامه جهانی حضور نداریم که این مایهٔ تأسف است.»

 توافق پاریس سرگردان مانده

رئیس اسبق سازمان حفاظت محیط‌زیست دربارهٔ اقدامات برای پیوستن ایران به توافق در دولت یازدهم گفت: «آقای دکتر ظریف در آن زمان اجازهٔ امضای موقت توافقنامه را داشتند که از طرف دولت ایران توافقنامه را امضا کردند اما امضای نهایی منوط به رأی مجلس بود که پیوستن به توافق در دولت تصویب شد و برای مجلس ارسال شد. با تلاش کارشناسان وزارت امور خارجه، موضوع در مجلس نیز تأیید شد و برای شورای نگهبان رفت. اما همان زمان بود که حمله‌ها علیه دولت آغاز شد. خصوصاً اینکه این جمله‌ها علیه برجام و سیاست خارجی بود و افراد با اتهام‌زنی‌ها و بیان مطالب غیرواقع سعی داشتند جلوی امضای توافق پاریس را بگیرند.»

او گفت: «با اینکه شورای نگهبان موافقت اولیه خود را اعلام کرده بود، اما آقای لاریجانی ریاست وقت مجلس با من تماس گرفتند و گفتند اگر این توافقنامه برای تصویب به مجلس بیاید، باتوجه‌به جوی که ایجاد شده، رأی نمی‌آورد. به ایشان گفتم که موضوع، بحث آب و سازگاری با شرایطی است که در حال وقوع است و باید بتوانیم خودمان را با این شرایط تطبیق دهیم. ایشان گفتند که اهمیت موضوع را می‌دانند، اما چاره‌ای نیست و اگر پیوستن به توافق در مجلس رأی نیاورد، بدتر خواهد بود.»

ابتکار همچنین گفت که از آن زمان تا امروز به‌خاطر «اختلافات سیاسی و بی‌پایه» توافقنامه سرگردان مانده است: «این را نباید فراموش کنیم که پیوستن ما به توافق پاریس همه مشکلات ما را حل نمی‌کند، اما ما در مسیری اشتباه هستیم و هر زمانی که این مسیر اشتباه را تصحیح کنیم، به‌نفع ما خواهد بود. پیوستن به توافقنامه می‌تواند راه را برای دستیابی به صندوق‌های بین‌المللی باز کند و فرصت‌های زیادی برای استفاده از اعتبارات اقلیمی برای ایران وجود دارد.» و ادامه داد: «متأسفانه در کشور در مورد تغییراقلیم با انکار روبه‌رو بودیم، تا اینکه در اواخر دولت یازدهم سازمان هواشناسی در کمیسیون زیربنایی دولت گزارشی از روند تغییراقلیم در کشور ارائه کرد و مشخص شد که نوسان اقلیم یک ترند را نشان می‌دهد. هیچ چاره‌ای نداریم و الان هم زمان و فرصت‌های زیادی را از دست داده‌ایم. الان موقعیتی است که باید توافق بپیوندیم و این کار را در کاپ ۲۹ در آذربایجان می‌توانیم انجام دهیم.»

 شفیع‌پور: فقط سه کشور پاریس را نپذیرفته‌اند

«مجید شفیع‌پور» که در دولت یازدهم مدیرکل دفتر امور بین‌الملل و کنوانسیون‌های سازمان حفاظت محیط‌زیست بود و در اجلاس پاریس سال ۲۰۱۵ نیز حضور داشت، در نشست دیروز گفت: «متأسفانه ما در این اتفاقات بین‌المللی خصوصاً درباره تغییراقلیم، همواره با تأخیر روبه‌رو بوده‌ایم. مثلاً کنوانسیون تغییراقلیم در سال ۱۹۹۲ (۱۳۷۱) شکل گرفته، اما باوجود اینکه ما در اجلاس زمین که محل شکل‌گیری کنوانسیون بود حضور داشتیم، اما کنوانسیون را در سال ۱۳۷۵ تصویب کردیم و به آن پیوستیم. پروتکل کیوتو در سال ۷۷ شکل گرفت، اما ما در سال ۸۲ آن را پذیرفتیم. حالا در مورد توافق پاریس هم هشت سال طول کشیده و هنوز هم به آن نپیوسته‌ایم.»

او با ابراز تأسف گفت: «از ۱۹۸ کشور عضو کنوانسیون، فقط سه کشور ایران، لیبی و یمن به توافق پاریس نپیوسته‌اند. حال آنکه کشور ما برای پیوستن و تأثیرگذاری در عرصهٔ بین‌المللی، پتانسیل‌های بسیار خوبی از جمله نیروی انسانی متخصص دارد.»

۱۱ گزارش ملی را تهیه نکرده‌ایم!

شفیع‌پور دربارهٔ ضعف‌های کشور در زمینهٔ اقدامات اقلیمی گفت: «یکی دیگر از ضعف‌هایی که داریم، سیستم گزارش‌دهی ماست. همه کشورهای عضو، یک تعهد کلی دارند و آن ارائهٔ گزارش ملی وضعیت انتشار است. در این گزارش اعلام می‌کنند که چشمه‌های انتشار و چاهک‌ها کجاست. ما از سال ۷۶ تا امروز فقط سه گزارش داده‌ایم. حتی در سال‌های ۹۷-۹۶ هم دفتر طرح ملی تغییر آب‌وهوا را هم تعطیل کرده‌ایم.»

او ادامه داد: «اهمیت این گزارش‌ها در آن است که اعلام آنها به ما فرصتی می‌دهد تا در دایرهٔ کشورها بمانیم و بتوانیم کشور را با شرایط سازگار کنیم. اما یکی از تهدیدهای حضور نداشتن، مصادرهٔ اموال ایرانی‌هاست. موضوع اموال منقول و غیرمنقول نیست؛ کشور آذربایجان حتی در وب‌سایت کاپ ۲۹ نظامی گنجوی را به‌عنوان یک چهره‌ آذربایجانی معرفی کرده و این ثمرهٔ هدم حضور ما در میان کشورهاست.»

او دربارهٔ ماهیت توافقنامه گفت: «روح حاکم بر توافق پاریس، سند NDC یا سند برنامهٔ عمل توافقنامه است. براساس این سند، هرچه بیشتر فعالیت انجام دهیم، بیشتر می‌تواند اعتبارات و فرصت‌ها را برای کشور به ارمغان بیاوریم. درواقع موضوع توافق پاریس، مشارکت کشورهاست و تعهد در کار نیست. هیچ کشوری تعهد ندارد و براساس آنچه در برنامه عمل ملی اعلام کرده است می‌تواند مشارکت کند و از فرصت‌های همکاری بهره ببرد.» و ادامه داد: «توافقنامه پاریس، توافقی مبتنی‌بر نیازها و گزارش‌هاست. متأسفانه الان حتی ساختار گزارش‌دهی را هم نداریم و ۱۱ گزارش عقبیم.»

شفیع‌پور ابتدای سال میلادی جدید را زمان مهمی برای پیوستن به توافق پاریس دانست: «در فوریهٔ ۲۰۲۵ (بهمن امسال) قرار است برنامه‌های عمل جدید تحویل شود. اگر در این مدت روی گروه ۲۰ کشور صنعتی تمرکز کنیم، می‌توانیم با این کشورها همکاری کنیم و از بودجه‌های اقلیمی این کشورها استفاده کنیم. هرکاری بخواهیم در کشور دراین زمینه با بقیهٔ دنیا انجام دهیم، شاه‌کلیدش بودجهٔ اقلیمی است.»

هنوز مشخص نیست که دولت چهاردهم چه سیاستی در قبال موضوع تغییراقلیم و پیوستن به توافق پاریس در پیش می‌گیرد. اگرچه به‌نظر می‌رسد که دولت تمایل به پیوستن به این توافقنامه را داشته باشد، اما درصورت پذیرش، کسی نمی‌داند در مقابل مخالفان سیاسی که هشت سال قبل مانع تصویب توافقنامه شدند، چه واکنشی نشان خواهد داد.