هم‌زمان که این گزارش را می‌‌خوانید‌، دومین همایش ملی «پارک‌های ملی و مناطق تحت حفاظت» با بازدید از پارک ملی «تنگ صیاد» و برگزاری کارگاه عکاسی در حال پایان‌یافتن است. در دو روز برگزاری برنامه، انواع و اقسام پنل‌ها با موضوعات مختلف از ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره گرفته تا طبیعت‌گردی، مدل‌های مطلوب مشارکت مردم،‌ راهبردهای مدیریت مخاطرات طبیعی و انسانی در مناطق تحت مدیریت، الگوهای حفاظت و مدیریت نوین مناطق تحت مدیریت و… برگزار و اساتید دانشگاه،‌ کارشناسان و مدیران محیط‌زیست، در هرکدام دیدگاه‌هایشان را ارائه کردند. حضور «حسن اکبری» معاون سابق محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست و «حمید ظهرابی» که سه‌شنبه بیستم شهریور در رأس این معاونت قرار گرفت، یکی از بخش‌های مهم این مراسم بود.

در دورۀ معاونت اکبری، مجموعه‌ای از احیاء جمعیت گونه‌ها در زیستگاه‌های مختلف را شاهد بودیم. او در این زمینه توضیح داد: «۵۰ درصد از جمعیت آهوهای کشور در اصفهان و یک‌چهارم جمعیت قوچ و میش‌های ایران در تهران است. آمارهای ارائه‌شده در سرشماری‌ها، گرچه نشان می‌دهد اوضاع ما بد نیست، اما نیمی از جمعیت آهو در ایران، آن‌هم با پهنه‌های دشتی پهناور ‌در اصفهان متمرکز شده‌اند. همین عامل سبب شد با رعایت شاخص‌های مرتبط با خلوص ژنتیک و کاهش عوامل تهدید، انتقال آهو به دشت مغان، انتقال جبیر به پارک ملی «نایبند» و انتقال قوچ و میش به جنوب شرقی پارک ملی «توران» را انجام دهیم که نتایج خوبی هم تاکنون به همراه داشته است.»

انتقادهای زیادی از سوی جامعه در بحث‌های مرتبط با جنگل و مرتع و … به سازمان حفاظت محیط‌زیست می‌شود. به گفتۀ اکبری، بایستی سطح انتظارات با حدود اختیارات این سازمان هماهنگ باشد. او گفت: «به سازمان در بسیاری از موارد اجازۀ حضور و دخالت داده نمی‌شود. در موضوع زمین‌، جنگل و مرتع، لایحه‌ای را به دولت بردیم و خواستار آن شدیم تا اختیارات سازمان محیط‌زیست در مورد گیاهان را افزایش دهیم؛ مقوله‌ای که متأسفانه در آن توفیقی به دست نیاوردیم. سازمان منابع طبیعی و سایر دستگاه‌ها، قوانین محکمی دارند و در حوزه‌های مختلف از جمله آب، حاضر به کوتاه‌آمدن نیستند.»

او با پذیرش نقص‌هایی که در دورۀ مدیریتش وجود داشته، از همۀ متخصصان عذرخواهی و اظهار امیدواری کرد که همکارانش راه حفاظت را ادامه دهند. معاون سابق محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، اضافه کرد: «تغییرات طبیعی است و اگر از من بپرسید بهترین شخصی که می‌تواند در این شرایط از تنوع‌زیستی حفاظت کند،‌ جواب من دکتر ظهرابی خواهد بود.»

اکبری در بخش دیگری، دستگاه‌های نظارتی را عاملی دانست که باعث تغییراتی در مدیران شد‌؛ این بخش که معاون سابق محیط طبیعی در گفته‌هایش به آن اشاره کرد،‌ یکی از بخش‌های پرچالش در دورۀ مدیریت او بود و نارضایتی‌ها و انتقادات زیادی را از سوی رسانه‌ها و کارشناسان به دنبال داشت.

 حضور حداکثری دولتی‌ها در شورای راهبری پارک ملی گلستان

«مهدی تیموری» رئیس سابق پارک ملی گلستان‌، یکی از مدیرانی بود که در این دوره با وجود حمایت‌های فراوان از سوی اساتید دانشگاه و کارشناسان و جامعۀ محلی، از کار کنار گذاشته شد. او یکی از سخنرانان این مراسم بود که ضمن انتقاد از عدم حضور رؤسای پارک‌های ملی در همایشی که مربوط به آن‌هاست، از وضعیت فعلی پارک ملی گلستان و تغییراتی که به افزایش سهم دولتی‌ها در تصمیم‌گیری‌های این پارک منجر می‌شود، گله کرد. او گفت: «شورای راهبری که در هفت سال گذشته ایجاد شد و جایی برای اظهارنظر معتمدین محلی بود‌، در یک سال اخیر با تغییراتی مواجه شد. جلسات این شورا به‌جای پارک ملی، در دفتر رئیس سازمان حفاظت محیط‌زیست برگزار می‌شد و درعین‌حال سهم دولتی‌ها در تصمیم‌گیری‌های آن افزایش یافت.»

تیموری انتقادی هم به صندوق ملی محیط‌زیست داشت؛ صندوقی که قرار بود گره از کار حفاظت برداشته و بخشی از هزینه‌های جاری این بخش را تأمین کند. بااین‌حال به گفتۀ رئیس سابق پارک ملی گلستان، با وجود اینکه اساسنامۀ صندوق تغییر نکرد، ولی نگاه تیم فعلی مدیریت آن با تیم قبل کاملاً متفاوت بود.

او گله‌مندی‌هایی از شیوۀ تغییر خود هم داشت و گفت: «خواهش کردم چهار یا شش ماه به من فرصت دهند تا بتوانم کارم در پارک ملی گلستان تمام کنم. برای تأسیس هنرستان خیرین برای ارائۀ دیپلم محیط‌بان، خیرینی هم پیدا شدند. کارهای دیگری هم بود که می‌شد به سرانجام برسد، اما این فرصت به من داده نشد.»

 حفاظت از کریدورها با سرمایه‌های مردمی

«حمید ظهرابی» معاون محیط طبیعی سازمان حفاظت محیط‌زیست، در این همایش بیش از آنچه گفت،‌ بایستی به درخواست‌های مطرح‌شده از سوی اساتید، کارشناسان و سایر مدیران این سازمان گوش می‌داد؛ درخواست‌هایی که هرکدام به بخشی از حفاظت از زیستگاه‌های تحت مدیریت سازمان محیط‌زیست مربوط بود. او البته در اولین گفته‌هایش تأکید کرد، آنچه اکبری انجام داده، مدیریت علمی و کارآمد در شرایط سخت بوده و از عملکرد او راضی است. ظهرابی افزود: «سال‌هاست در انتخاب مناطق حفاظت‌شده، به حضور برخی گونه‌ها اکتفا کرده و بر این اساس مرزبندی‌ها را انجام می‌دهیم. بایستی در جلسات تخصصی بحث کنیم که چطور می‌توان معیارها را تغییر داد؟ در انتخاب مناطق بایستی محدوده‌هایی انتخاب شود که اثر حاشیۀ مناطق را کمتر کند.»

ظهرابی همچنین به آخرین اجلاس تنوع‌زیستی در مونترال اشاره کرد که بر اساس آن بایستی ۳۰ درصد عرصه‌های طبیعی یک کشور، تحت مدیریت محیط‌زیست باشد؛ این عدد درحالی‌است که در ایران، ما همچنان نتوانسته‌ایم از عدد ۱۲ درصد فراتر برویم و برای حفاظت از همین محدوده‌ها هم با چالش‌های متعدد از قبیل کمبود نیروی انسانی‌، تجهیزات،‌ بنزین و… مواجهیم. او گفت: «ما باید اجازه دهیم بخشی خصوصی به ما در این امر کمک کرده و با حفاظت از کریدورها،‌ مناطق به هم متصل شوند. با این اقدام حاشیۀ مناطق از طریق قرق‌ها حفاظت شده و شبکه‌ای از مناطق را شاهد خواهیم بود.»

«افشین دانه‌کار» استاد دانشگاه تهران، در این همایش تأکید داشت که با افزودن مناطق شکارممنوع و یا ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، عدد ۱۲ درصد بسیار بالاتر می‌رود؛ گفته‌ای که از نظر دیگر سخنران این همایش، به‌واسطۀ عدم حفاظت مستقیم این مناطق، در عمل چندان قابل اتکا نیست.

 همکاری،‌ مشارکت نیست

در دومین همایش پارک‌های ملی و مناطق تحت حفاظت، گروهی از کارشناسان حیات‌وحش نیز تحت عنوان مدعو و سخنران حضور داشتند. از جملۀ آن‌ها، «عطیه تک تهرانی» کارشناس حیات‌وحش که سال‌هاست روی حفاظت از «یوز» فعالیت می‌کند. او در این همایش خواستار ارزیابی پروژه‌های حفاظت مشارکتی شد تا با این ارزیابی، نقاط ضعف و قوت آن‌ها مشخص شود. «اشکان اشعریون» عضو کارگروه متخصصان خرس قهوه‌ای اتحادیۀ بین‌المللی حفاظت از طبیعت نیز، حضور پررنگ‌تر تشکل‌های مردم‌نهاد را ضروری دانست. از نظر او تشکل‌های مردم‌نهاد، بیش از دو دهه است که قدم در راه حفاظت گذاشته و در جریان چالش‌های این امر قرار دارند. به گفتۀ اشعریون، فعالان مدنی در این بخش نیز در حال انقراض هستند و بایستی صدای آن‌ها نیز در چنین برنامه‌هایی شنیده شود.

«علی شمس» کارشناس بیولوژیست حفاظت که او هم سال‌ها در حفاظت از «یوز» در ایران و آفریقا فعالیت کرده، در این برنامه، «مشارکت» و «حفاظت مشارکتی» را دو عبارتی دانست که بارها مطرح شده، اما در اغلب موارد تعبیر درستی از ‌آن نمی‌شود. او افزود: «در اغلب موارد مسئولان دولتی به‌جای کلمۀ همکاری از مشارکت استفاده می‌کنند، درحالی‌‎که این دو مفهوم، به کلی با هم متفاوت هستند.»