پیام‌ما /هفته‌ای نیست که خبر فروریزش یا فرونشست زمین در شهر یا روستایی در کشور دست به دست نشود. همین هفته گذشته بود که فروریزش زمین در نسیم‌شهر استان تهران باعث تخلیه ۱۲ واحد مسکونی شد. موضوعی که بار دیگر معضل فرونشست در شهرها را سر زبان‌ها انداخت و یادآوری کرد که بیش از ۸ میلیون و ۷۵۰ هزار واحد مسکونی در محدوده‌های فرونشستی قرار دارند، واحدهایی که در مجموع بیش از ۲۸ میلیون نفر سکنه دارند. شورای عالی معماری و شهرسازی در تازه‌ترین واکنش به این آمار و فرونشست‌های پیاپی ساخت و ساز در عرصه‌های در معرض فرونشست را ممنوع کرده است.

دبیر عالی شورای عالی معماری و شهرسازی در مکاتبه با مرکز تحقیقات وزارت راه، مسکن و شهرسازی و همچنین مدیران کل راه و شهرسازی استان‌ها، مصوبه فرونشست زمین را ابلاغ کرده است. مصوبه‌ای که در متن آن با توجه به تبعات جبران ناپذیر رخداد پدیده فرونشست در سطح کشور، پیشنهاداتی ارائه کرده است. در متن اولین پیشنهاد آمده است: «مرکز تحقیقات راه؛ مسکن و شهرسازی، پیشنهادی مربوط به اقدامات هماهنگ وزارتخانه‌ها و سازمان‌های مرتبط با موضوع فرونشست را در اجرای بند ۱ ذیل ماده ۲ قانون تاسیس شورای‌عالی شهرسازی و معماری جهت انعکاس توسط رئیس شورای عالی به هیات وزیران تنظیم و ارسال کند. تبعا در خصوص سایر پیشنهادهای مرتبط با بخش‌های ذیل وزارت راه و شهرسازی در قالب بخشنامه وزارتی اقدام می‌شود.» در پیشنهاد دوم از معاونت شهرسازی و معماری خواسته شده تا اطلس نقشه‌ عرصه‌های در معرض فرونشست در سطح کشور را و به کلیه مراجعی که طرح‌های توسعه و عمران تهیه و تصویب می‌کنند، ابلاغ کند. در پیشنهاد سوم و چهارم نیز تاکید شده: مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با هماهنگی معاونت شهرسازی و معماری، ظرف مدت ۲ ماه مجموعه اقدامات لازم‌الرعایه در تمامی طرح‌های توسعه وعمران را در چارچوب شرح خدمات طرح‌های مذکور با اولویت طرح‌های توسعه و عمران شهری جهت ابلاغ به مراجع ذی‌ربط تنظیم کند. در پیشنهاد آخر این مصوبه نیز تاکید شده که «تهیه و تجدیدنظر طرح جامع و یا الحاق به محدوده و تغییر کاربری اراضی، بارگذاری جدید در عرصه‌های در معرض فرونشست ممنوع است.» بنابراین دبیرخانه‌های کارگروه‌ امور زیربنایی استان (ادارات کل راه و شهرسازی استان‌ها) موظفند فرآیند بررسی و تصویب طرح‌های مذکور، حسب مورد از سازمان نقشه‌برداری در زمینه تداخل پهنه‌های فرونشستی با طرح‌های توسعه و عمران استعلام و نتایج اعلام را ملاک‌ عمل قرار دهند.
ممنوعه‌های ساخت و ساز
آخرین آمارها حکایت از قرار گرفتن بیش از ۸ میلیون واحد مسکونی در معرض زون‌های فرونشستی دارند. خانه‌هایی که اگر زمین فرو بنشیند، تخریب می‌شوند و مشخص نیست ۲۸ میلیون ساکن آن چه سرنوشتی خواهند داشت. علی بیت‌اللهی، مدیر بخش زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی پیشتر به روزنامه پیام‌ما گفته که در بیش از ۱۸ استان کشور وضعیت فرونشست خطرناک است. او پیشتر اعلام کرده بود که در مناطقی از استان تهران نظیر بخش‌های جنوبی آن مانند دشت ورامین، وضعیت فرونشست بحرانی است. استناد به آمارهای پیشین این پرسش را به ذهن می‌آورد که ساخت و ساز در کدام نواحی ممنوعه است. بیت‌اللهی در پاسخ به این پرسش به روزنامه می‌گوید: موضوع این مصوبه، موضوع ساخت و ساز یک واحد مسکونی و یک ساختمان نیست. موضوع در واقع بارگذاری‌های جمعیتی است.
او با ذکر یک مثال ادامه می‌دهد: براساس این مصوبه در زون‌هایی که فرونشست بالا دارند، انبوه‌ سازی مسکن یا توسعه شهر جدید یا گسترش شهر به سمت محدوده‌های دارای فرونشست ممنوع اعلام شده است. این به این معنا نیست که شخصی ساختمان کوچکی دارد و می‌خواهد آن را نوسازی کند، ممنوعیتی داشته باشد، منظور توسعه شهری، بارگذاری جمعیتی از همان نوع شهرهای جدید و انبوه‌سازی‌های از نوع مسکن مهر یا جهش تولید مسکن است. این مصوبه در واقع ناظر به این قبیل از فعالیت‌هاست.
چگونه باید عمر فرونشست را کوتاه کرد؟
عمر هشدارهایی که محققان درباره فرونشست به مسئولان داده‌اند، بنا به گفته مدیرکل دفتر مخاطرات زمین شناسی، مهندسی و محیط زیستی ۲۰ ساله است و به نظر می‌رسد تصمیمات این چنینی تنها می‌تواند خطر را تاحدودی از شهرها و مناطق مسکونی دور نگه‌ دارد. رضا شهبازی پیشتر به روزنامه پیام‌ما اعلام کرده بود که مهم‌ترین عاملی که باعث بروز فرونشست می‌شود، برهم خوردن تعادل آب زیرزمینی و بیلان آب زیرزمینی است: این تعادل یعنی ورودی با خروجی همخوان نیست. یعنی بیشتر از تغذیه به زیرزمین تخلیه آب صورت می‌گیرد و فضاهای خالی روی هم فشرده می‌شوند و فرونشست ایجاد می‌شود. راهکار آن هم این است که تعادل را آرام آرام برقرار کنیم و این ورودی و خروجی و تخلیه آب زیرزمینی را تنظیم کنیم. ما راهکار دیگری برای فرونشست نداریم، باید کم کم تغذیه را افزایش دهیم تا آبخوان به تعادل برسد باید خوش‌شانس هم باشیم که طبیعت با ما یار باشد و بارندگی داشته باشیم، زیرا در این مدت که موضوع فرونشست پررنگ شده همزمان با دوره ۲۰ ساله‌ای بوده که خشکسالی را پشت سر گذاشتیم. ما از سال ۷۷ به این سمت وارد دوره خشکسالی شدیم که بهره‌برداری‌مان از طبیعت با ظرفیت‌های طبیعی تنظیم نبود، در این سال‌ها به سمت توسعه بیشتر رفتیم و فشارمان روی طبیعت بیشتر و بیشتر شد.
راهکاری زیادی می‌توان برای کنترل فرونشست زمین اتخاذ کرد. شهبازی می‌گوید: آبخوانداری و بخش سیلاب در بخش تغذیه شماره یک هستند. تزریق پساب فاضلاب تصفیه شده به زیر‌زمین می‌تواند راهکار باشد. از آن طرف باید چاه‌های غیر‌مجاز را ببندیم.» او می‌گوید از حدود ۹۰۰ هزار حلقه چاهی که در کشور وجود دارد، نیمی از آن‌ها غیرمجازند و معمولا کم‌عمق: «چاه‌های غیرمجاز ما عموما آب‌های زیر سطحی را برداشت می‌کنند، علاوه بر اینکه باید نیمی از چاه‌های غیرمجاز را ببندیم، چاه‌های مجاز را هم باید کنترل کنیم زیرا آن‌ها هم دو مشکل دارند، اول اینکه بیشتر از مجوزی که به آن‌ها داده شده آب برداشت می‌کنند و دوم اینکه اساسا به تعداد زیادی چاه مجوز برداشت آب داده شده است در زمانی که شرایط آبی کشور به این صورت نبوده است. پس دلیل ندارد که این مجوزها را حق و حقوق دائمی در نظر بگیریم.»